Benim forum

MERAKINI GÝDER => Çok þey mi bildiðini sanýyorsun? => Ýlginç faydalý bilgiler ve araþtýrmalar => Konuyu başlatan: M@nço - 10 Kasım 2011, 10:26:21

Başlık: Ekonomi Üstadlarý
Gönderen: M@nço - 10 Kasım 2011, 10:26:21
0,5 gram gelen bir yaban arýsý (erkek arý), uçuþun her dakikasý için aþaðý yukarý 3 kalori harcar. Kuzey yarým küresinin mutedil bölgelerinde birçok çiçek ortalama olarak günde 3 miligram balözü meydana getirebilir. Balözü, her miligramýndan 4 kalori saðlanabilen bir þeker eriyiðidir. Dakikada ortalama 40 çiçeði ziyaret eden bir arý 2 miligram þeker elde etmek için kâfi balözünü toplayabilir. Bu da onun 1 km uzaklýktaki yuvasýna saatte 18 km hýzla dönmesini Saðlar. Yiyecek toplamak için harcanan enerji, en azýndan elde edilebilen yiyeceklerden karþýlanabilmelidir.

Enerjiden faydalanma ve mal oluþu ile ilgili durumlara göre hayvanlarýn aktivitelerinin ve enerji bilânçosunun analizi halen geliþmekte olan ekolojinin bir dalýný teþkil eder. Ekoloji, hayvanlarý tabii muhitlerinde inceleyen bir biyoloji dalýdýr. Ekolojinin farklý kýsýmlarý arasýndaki enerji deðiþiminin incelenmesi, uzun zaman ekolojik araþtýrmalarýn merkezini teþkil etti. Ekolojide ele alýnan yeni araþtýrma sahasý, hayvanlarýn bizzat kendilerinin yiyecek arama þeklini ve enerjiden faydalanma ve mal oluþunun analizini incelemeye yönelmiþtir. Araþtýrýcýlar, hayvanlarýn bilhassa kendi tabii muhitlerinde gýda arama stratejisini yani enerji bilânçosunu benimseyip benimsemediklerini öðrenmeye gayret ettiler. Yani hayvanlar gýdalarýný araþtýrýrken minimal (en düþük) bir harcamaya karþýlýk maksimal (en fazla) bir enerji miktarý elde edecek þekilde mi davranýyorlar? Bu görüþ, hayvanlarýn hakikaten bu þekilde davrandýklarýný gösteren deðiþik çalýþmalarla teyyid edilmiþtir. 0 halde bunu kendileri nasýl düþünüp planlayabiliyorlar? Bütün canlý sistemlerde gördüðümüz bu azam tasarruf prensibi burada da geçerli Olduðuna göre, bu prensibi kim koymuþtur?

Balýkçýl, bataklýk bölgelerde yaþar ve benzer gýdalarý olan diðer balýkçýllar ve karaleyleklerle beraber bulunur. Balýklarý, fazla derin olmayan sularda yüzerken veya skinken yakalayabilir. Fakat ayný zamanda, kendi türünden veya farklý bir türden de onlarýn yakaladýðý balýðý kapabilir. Genellikle bunlar daha büyük olanlardýr. Burada akla gelen soru, kuþlarýn beslenme etkinliðinin maliyet ve kar yönüyle hesaplanarak kar lehinde artmasý gibi düþünülüp düþünülemeyeceði meselesidir. Araþtýrýcýlar, balýkçýllarýn, suyun içinde ayakta durarak balýklarýný bizzat kendileri yakaladýðýnda bunlarý hesaplamýþlardýr. Bunlar, dakikada 0,04 ünite balýk yakalarlar. Diðer kuþlardan bunlarý havada takip ederek kapmaya gayret ettiklerinde göz diktikleri av aþaðý yukarý kendilerinin yakalayabilecekleriyle ayný büyüklükte ise umumiyetle kapamazlar. Fakat av çok büyükse sýklýkla bunu baþarýrlar. Yani kapmak istediklerinde balýk çok büyükse buna teþebbüs ederler. Bununla beraber balýðý kaptýklarýndaki tüketim seviyesi kendilerinin avlanarak elde ettiklerininkinden düþüktür; dakikada 0,01 ünite. Bundan baþka büyük balýkçýllar, baþkalarýndan balýk kapmak için vakitlerinin % 1Ounu harcarlar. Baþkalarýndan balýk kaptýklarýnda dakikada elde ettikleri enerji 0.09 kj’dir ve bizzat kendileri avlandýklarýnda ise bu 0,28 kj’dir. Demek ki þuursuz gibi gördüðümüz bu canlýlarýn davranýþlarýnda bile daima ince bir hesap ve ahenk mevcuttur. Bu ahenk ve hesabýn yapýcýsý bütün canlýlarýn ihtiyaçlarýný da ayrý ayrý temin etmiþtir. Burada enerji randýmaný hesaplarý, enerji ünitesi olarak balýklarýn kilo ve uzunluklarýna göre hesaplanmýþtýr. Araþtýrýcýlar bundan baþka çalmanýn enerji maliyetinin (bir avý çalmak için harcanan hareket) ayakta sakin dururken, yani kendi kendine avlandýðýndaki maliyetin aþaðý yukarý 10 misli olduðunu bulmuþlardýr. Bu enerji maliyetleri o halde, gýda (balýk) ile alýnan enerji yönünden kir ile mukayese edilebilir. Baþkasýndan kapmanýn (vurgun) maliyet-kir nispeti yalnýz avlandýðýndaki nispetten 5 defa fazladýr; yani vurgun 5 kat daha az faydalýdýr. Zamanýnýn % 1O’unu vurguna, % 90’ýný kendi avlamasýna ayýrarak hem vurgun yapan, hem de kendisi avlanan bir kuþ için maliyet-kar nispeti çok az bir þekilde tek baþýna avlandýðýnýn üstüne çýkar (1,1 kat). Bundan da büyük balýkçýllarýn yiyeceklerini yakalamada vurgun teþebbüs ederek enerji bilânçolarýný artýrmadýklarý neticesi çýkmaktadýr. Bu bilânço hesaplarýný bunlara kim öðretti acaba?

Bugün, bilim adamlarý arýlarýn davranýþlarýyla ilgili olarak, sadece gýda kaynaðýný iþletmeyi sýnýrlayan muhtemel enerji zorlamalarýný deðil, ayný zamanda çiçekleri ziyaretin stratejisini açýða çýkarmþlardýr.

B. Heinrich, ayný bir türdeki arý fertlerinin farklý çiçek türleri için farklý tercihlerde bulunabildiklerini göstermiþtir. Uçuþlarý esnasýnda daima ayný yolu takip ederek sadece bir seri çiçeði ziyaret ederler. Bununla beraber bu arýlar zaman zaman tercihleri olmayan çiçekleri de ziyarete devam ederler. Ve ayný zamanda eðer bu daha az deðer verdikleri sýradan içekler, tercih ettikleri çiçeklerden daha fazla balözü ihtiva ediyorlarsa derhal tercihli ziyaretlerini deðiþtirebilirler. Araþtýrýcýlara göre bu enerji bütçesinin en iyi olmasýna dayanan bir gýda arama stratejisidir. Zira bunu ayarlayan, müþahede edilen herþeyde daima en iyi durumu gözler önüne sermektedir. Yani arý, enerji bilânçosunda ziyaret ettiði her bir çiçekten aldýðý balözü miktarýný hesaplayarak bunu yapmaktadýr. Tesadüf olmadýðý gibi, geliþigüzel çalýþmaya çýkma da olmamaktadýr. Balözü alma güçlükleri þüphesiz tercihli ziyaret edilen çiçeklerin seçiminde rol oynar. Maryland Üniversitesinden David Ýnouye, iki ayrý an türünün her birinin farklý tercih yaparak birinin “aconit” ve diðerinin “delphinium” denen iki çiçek türünü ziyaret ettiklerini gözlemiþtir. “Aconitte” balözünün bulunduðu taç borunun uzunluðu “delphiniuma” göre çok küçüktür ve bir arý çeþidinin de diðerine göre dili çok kýsadýr. Yani her bir canlýnýn her bir organý ihtiyacýna göre yapýlmýþ ve onu çalýþtýracaðý yerler de ona göre ayar edilmiþtir. Demek ki bizim dýþýmýzdaki bir üt bunlarý planlayýp ayarlýyor. Uzun dili olan arýlar kýsa taçlý çiçeklerde balözü toplamak için 6,1 saniye harcamalarýna raðmen diðer çeþit arýlar 4,1 saniye harcarlar. Her iki arý çeþidinde araþtýrma stratejisi birbirinden farklýlýk göstermektedir.

Burada cidden insaný düþündüren harikulade durum, hayvanlarýn enerji bütçelerini en iyi seviyeye çýkarmak için çalýþtýklarý ve çok kesin olarak gýda arama stratejilerini maliyet-kar durumuna baðlayarak bunu olumlu yönde iþlettikleridir. Bu bize hayvanlardaki bu kantitatif ölçülerin sadece fertlerin davranýþýna deðil, ayný zamanda beraber bulunduklarý çevrenin de buna göre ayarlandýðýný aþikar bir þekilde göstermektedir. Yani canlýlarla, beraber bulunduklarý ve üzerinde yaþadýklarý kâinat arasýnda planlanarak yapýlmýþ bir nizam ve intizam müþahede edilmektedir. Ayrýca arýlarla çiçekler arasýnda alakalar bulunduðu gibi, farklý arý türlerinin kendi aralarýnda gerçekten var olan harikulade ahengin ince analizleri halen incelenmeye çalýþýlmaktadýr.

Böylece hayvanlarýn dahi belirli ekonomik prensipler içinde hareket ettikleri üzerinde bilgiler saðlanmýþ olmaktadýr. Zira ekolojistler sýklýkla, fayda görüþünün enerji etkinliðine, yani harcanan enerjiye karþýlýk elde edilen enerjiye baðlý olduðu ekonomik modellerden faydalanýrlar. Bu ekonomik modellerden faydalanma gerçekten tamamen katileþmiþ ve hayvanlarýn çok iyi talim görmüþ bir müstehlik (tüketici) olarak hareket ettikleri görülmektedir. Fakat insan ekonomisinin az çok doðru olarak kabul edilen peþin hükümlü fikirlerinden etkilenmemiþ bir hayvan ekonomisinin nasýl ve kimin tarafýndan planlanýp, karýþýklýk olmadan devam ettiði, herþeyi en uygun biçimde ayarlayan Zat karþýsýnda ilim adamlarýný saygýya davet etmektedir...


Dr. Þerafeddin ALAN