• 05 Haziran 2020, 03:28:41

Kullanıcı adınızı, şifrenizi ve aktif kalma süresini giriniz

Gönderen Konu: Ali Adnan Ertekin Menderes  (Okunma sayısı 776 defa)

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

...

  • Ziyaretçi
Ali Adnan Ertekin Menderes
« : 27 Mayıs 2010, 11:05:56 »


Ali Adnan Ertekin Menderes (d. 1899, Aydýn, Osmanlý Devleti – ö. 17 Eylül 1961, Ýmralý, Bursa, Türkiye), 1950-1960 yýllarý arasýnda Türkiye Cumhuriyeti baþbakanlýðý yapmýþ, Ýstiklal Madalyasý sahibi Türk siyasetçi, hukukçu ve toprak aðasý çiftçidir.

Serbest Cumhuriyet Fýrkasý, Cumhuriyet Halk Partisi ve Demokrat Parti'de siyaset yapan Menderes, 27 Mayýs darbesi'nin ardýndan, 17 Eylül 1961 tarihinde asýlarak idam edilmiþtir. Türkiye Büyük Millet Meclisi 1990 yýlýnda çýkardýðý yasayla, Menderes ve onunla beraber idam edilenlere itibarlarýný iade etmiþtir.

1899'da, Aydýnlý toprak aðasý varlýklý bir çiftçinin oðlu olarak doðdu. Büyük babasý Hacý Ali Paþa Konya'dan Tire taraflarýna göç etmiþtir[1] Ýbrahim Ethem Bey'le, Tevfika Haným'ýn oðludur. Kýzkardeþi Melike küçük yaþta ölmüþtür. I. Dünya Savaþý öncesinde önce Karþýyaka'da forvet, daha sonra Altay'da kalecilik olmak üzere futbol oynadý. Ýlkokuldan sonra, Ýzmir Amerikan Koleji'nden mezun oldu. I. Dünya Savaþý'nda yedeksubay eðitimi gördü, fakat zehirli sýtma hastalýðýna yakalandýðý için cepheye gidemedi. Ýstiklal Savaþý'na katýldý ve Ýstiklal Madalyasý aldý.[2] Ýzmir'in ünlü ailelerinden, Evliyazade Fatma Berin Haným(1905 - 22 Nisan1994)'la evlenmiþ, ondan Yüksel, Mutlu, Aydýn olmak üzere üç oðlu olmuþtur.

Milletvekili seçildikten sonra Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne devam etti ve 1935 yýlýnda mezun oldu.


Cumhuriyet Halk Partisi dönemi [deðiþtir]
Aydýn'da, 1930'da, kýsa süreli Serbest Cumhuriyet Fýrkasý'nýn bir kolunu organize etti. Partinin kendini feshetmesinden sonra Cumhuriyet Halk Partisi'ne geçti. Daha sonra 1931 seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi'nden Aydýn milletvekili seçildi.[3] Atatürk'ün ölümünden sonra Ýnönü CHP'nin baþýna geçince Ýnönü'nün bütün üretim araçlarýný devletleþtirme faaliyetlerine karþý çýktý. Menderes en sert çýkýþýný ise "çiftçiyi topraklandýrma yasasý" görüþülürken yaptý. Mevcut tasarý'nýn 6. maddesi devlet elindeki topraklarla birlikte o bölgedeki toprak aðalarýnýn elindeki topraklarýn tarýma elveriþli yerlerde 5.000 dekardan elveriþsiz yerlerde ise 2.000 dekardan fazlasýnýn kamulaþtýrýlýp köylüye daðýtýlmasýný öngörüyordu.[kaynak belirtilmeli] Menderes (Menderes' in kendisi de bir toprak aðasýydý. Aydýn'daki 30.000 dönümlük Çakýrbeyli Çiftliði Menderes' e dedesinden kalmýþtý.) ve diðer bazý milletvekilleri, özel mülkiyete tecavüz edilmek istendiðini belirterek bu tasarýya karþý çýktýlar.[kaynak belirtilmeli] Bu tasarý üzerine Menderes, Türkiye'de zaten tüm arazilerin %70'ten fazlasýnýn Devletin mülkiyetinde olduðunu ve Ýsmet Paþa'nýn geriye kalan özel mülkleri de devletleþtirerek Sovyetler Birliðindeki gibi tarýmý kolhozlaþtýrmak istediðini açýklayarak üç arkadaþýyla birlikte Dörtlü Takriri verdi.[kaynak belirtilmeli] Dörtlü takrir olayý ve parti içi muhalefetten dolayý 1945 yýlýnda CHP'den ihraç edildi.

 Demokrat Parti dönemi [deðiþtir]
7 Aralýk 1945'te, CHP'den birlikte ihraç edildikleri arkadaþlarý Celâl Bayar, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti'yi kurdu. 1947'de yapýlmasý gereken seçimler CHP tarafýndan bir yýl öne alýndý.[4] Bu seçimleri CHP %85 oy oraný ile kazandýðýný ilan etti ancak seçimlerde "açýk oy gizli tasnif" usulü uygulandýðý için seçimlerin þaibeli olduðu iddia edildi.[5] 1946 seçimlerinden sonra muhalefet ve iktidarýn arasýnda þiddetli kavgalar görülmeye baþladý. DP ve CHP'nin arasý günden güne geriliyordu. Ancak cumhurbaþkaný Ýsmet Ýnönü, 12 Temmuz 1947'de yayýmladýðý 12 Temmuz Beyannamesi ile CHP içindeki sertlik yanlýlarýný durdurdu. Muhalefete karþý sert bir tutum takýnan baþbakan Recep Peker istifa etti. Demokrat Parti genel baþkaný Celal Bayar da, dönemin "Milli Þef"i Ýsmet Ýnönü'nün demokratik seçimlere izin vermesini saðlamak için "Devr-i Sabýk yaratmayacaðýz" dedi (yani iktidara geldikten sonra yapýlan yanlýþlarýn ve yolsuzluklarýn hesabýný sormayacaðýz).[kaynak belirtilmeli] Bunun üzerine bazý DPliler partilerinden istifa ederek, 19 Temmuz 1948'de Mareþal Fevzi Çakmak önderliðinde, Osman Bölükbaþý ile birlikte Millet Partisi'ni kurdular.

1950 yýlýnda seçimlerden önce Seçim Yasasý da deðiþtirilerek seçimlerde yargý güvencesi ve "gizli oy - açýk tasnif" sistemi getirildi.[6] 14 Mayýs 1950'de yapýlan seçimlerde DP %52, CHP ise %40 oy aldý.[7] DP 12 puan farkla kazanmýþtý ancak seçimde kullanýlan çoðunluk sistemi nedeniyle DP 408, CHP ise sadece 69 milletvekili çýkardý. TBMM baþkanlýðýna Refik Koraltan, cumhurbaþkanlýðýna DP genel baþkaný Celâl Bayar seçildi. Yeni cumhurbaþkaný Celâl Bayar Menderes'i baþbakan olarak görevlendi. Aslýnda pek çok kiþi bu görev için Fuad Köprülü'nün getirilmesini bekliyordu[8]. Yeni hükümet 22 Mayýs'ta göreve baþladý. Köprülü bu kabinede dýþiþleri bakaný oldu. Adnan Menderes'in 10 yýllýk baþbakanlýk döneminde Türk iç ve dýþ politikasýnda büyük deðiþimler oldu. 1. Menderes Hükümetinin ilk icraatý fazla masraf olduðu gerekçesiyle devlete ait otomobilleri satmak oldu. Menderes döneminde, paralara mevcut cumhurbaþkanýnýn resminin basýlmasý uygulamasýný kaldýrýlmýþ, tekrar ilk cumhurbaþkaný Mustafa Kemal Atatürk'ün resimleri basýlmaya baþlanmýþtýr.[9]

Daha sonra, o döneme kadar Türkçe okunan ezanýn Arapça okunmasý serbest býrakýldý. Yeni kurulan DP hükûmeti, 6 Haziran 1950'de, askeri darbe planladýklarý[10] gerekçesiyle baþta Genelkurmay Baþkaný Nafiz Gürman olmak üzere bütün üst komuta kademesi dahil olmak üzere 15 general ve 150 albayý re'sen emekliye sevk etti.[11]

1951 yýlýnda Menderes hükümeti Türkiye'nin Kore Savaþý'nda Birleþmiþ Milletler kuvvetlerine Türk Tugayý ile katýlmasýna karar vererek CHPliler tarafýndan çok tartýþýlan bir karara imza attý. Bu, aslýnda Türkiye'nin Soðuk Savaþ'ta Batý Bloðu tarafýnda yer aldýðýný göstermek için yaptýðý bir siyasi manevraydý. Bunun neticesinde, Türkiye 1952'de NATO'ya tam üye olarak kabul edildi. Ayný yýl NATO'nun isteði üzerine komünizme karþý gayri-nizamý harp yapacak Seferberlik Tetkik Kurulu, daha sonraki adýyla Özel Harp Dairesi kuruldu.[12]. Bu tarihe kadar askeri savunmanýn geliþtirilmesi için çok büyük kaynaklar ayrýlmasýna raðmen, askeri teknolojide ileri ülkelerin Türkiye'ye Milli Þeflik düzeni dolayýsýyla silah satmayý reddetmesi yüzünden Türk Silahlý Kuvvetleri modernize edilememiþti. 2. Dünya savaþý çýktýðýnda ordu Verdun Savaþý artýðý Fransýz toplarýyla ve Sovyetler Birliðinden Moskova Antlaþmasý gereðince Batum'un onlara verilmesi karþýlýðýnda 1920li yýllarda gelen tüfeklerle donatýlmýþtý. Sadece 2 zýrhlý birlik vardý ve ordu Çakmak Hattý'ný Çatalca'ya kadar çekmiþti çünkü Trakya daha geniþ olduðu için savunulamýyordu. Türk ordusunun modernizasyonu ancak 1952 yýlýnda Türkiye NATO'ya kabul edildikten sonra baþlayabildi.[13]

1953 yýlýnda CHP'nin tek-parti iktidarý sýrasýnda edindiði mallarý[kaynak belirtilmeli] haczedildi ve hazineye aktarýldý.[kaynak belirtilmeli] Halkevleri kapatýldý ve Köy Enstitüleri Öðretmen Okullarýna dönüþtürüldü.[14]

1950-1954 yýllarýnda Türkiye ekonomide kalkýnma dönemine girdi. Bu dönemde serbest piyasa ekonomisine geçiþe hýz verildi. Yabancýlara petrol arama ve çýkarma izni verildi. Yabancý sermayeyi teþvik yasasý çýkarýldý. Gelen krediler özellikle tarým alanýnda kullanmaya baþlandý. Tarýmda makineleþme çalýþmalarý yoðunlaþtýrýldý. Marshall Planý'nýn da katkýsýyla ülkede yeni sanayi tesisleri kuruldu. Örneðin, yassý çelik (sac) imal eden Ereðli Erdemir Demir-Çelik Tesisleri bu tesislerden biriydi. 1954 yýlýnda Türkiye Vakýflar Bankasý kuruldu. Bu dönemde Türkiye'nin gayri safi milli hasýlasý yýlda ortalama %9 oranýnda büyüdü.

2 Mayýs 1954 tarihinde yapýlan seçimlerde DP büyük bir zafer kazandý. Oylarýn % 57'sini alarak iktidarýný tek baþýna devam ettirdi. Bu oy oraný, 150 yýldan beri fasýlalarla batýlýlaþmaya, modernleþmeye ve demokrasiyi uygulamaya çalýþan Türkiye tarihinde demokratik bir seçimde bir siyasi parti tarafýndan ulaþýlan en yüksek orandý ve bir daha da bu orana ulaþýlamadý. DP 502, CHP %35,9 oy oraný ile 31, CMP %4 oy oraný ile 5, baðýmsýzlar 3 millatvekili çýkardý. 17 Mayýs'ta Menderes 3. kabinesini açýkladý. Bu kez kendisine daha yakýn isimleri bakan olarak seçmiþti çünkü önceki 4 yýl içinde Ýçiþleri Bakaný 5, Ýþletmeler Bakaný 5, Çalýþma Bakaný 5, Ulaþtýrma Bakaný 4, Gümrük ve Tekel Bakaný 4 kez deðiþmiþti.

1955 yýlýnda ekonomide týkanmalar baþlamýþtý. Dýþ borçlar giderek artýyordu, ödeme dengesi bozulmuþtu, döviz giriþi yeterli deðildi. Bu durum ülkede çeþitli sýkýntýlara neden olmaya baþladý. DP meclis grubunda ekonomik geliþmeler nedeniyle huzursuzluk giderek artýyordu. Yine bu dönemde Birleþik Krallýk'ýn, egemenliði altýnda bulunan Kýbrýs'tan yeni düzenlemeler yaparak çekilmek istemesi üzerine 29 Aðustos 1955'de Londra'da Yunanistan, Birleþik Krallýk ve Türkiye arasýnda 3'lü görüþmeler baþladý. Görüþmelerin 1. turunda hiçbir sonuç alýnamadý. Yunanistan adanýn kendi kaderini kendisinin belirlemesi gerektiðini, Birleþik Krallýk 3'lü bir askeri yönetimi, Türkiye ise statüko bozulacaksa adanýn kendisine verilmesini istiyordu.

Bu arada Kýbrýs'ta 1 Nisan 1955'te faaliyete geçen ve Kýbrýslý Türklere saldýrmaya baþlayan, Türk köylerini yakýp yýkan, EOKA'ya karþý, Türk halkýnýn savunmasýný yapacak bir örgütlenme ihtiyacý duyan Kýbrýs Türkleri, çeþitli küçük mukavemet gruplarý oluþturmuþtu. 27 Temmuz 1957'de Adnan Menderes'in talimatý ile Hariciye Vekili (Dýþiþleri Bakaný) Fatin Rüþtü Zorlu ve Korgeneral Daniþ Karabelen'in önderliðinde Rýza Vuruþkan, Burhan Nalbantoðlu, Rauf Denktaþ ve Kemal Tanrýsevdi tarafýndan Lefkoþa’da Türk Mukavemet Teþkilatý kuruldu. Menderes tarafýndan örtülü ödenekten finanse edilen TMT,[kaynak belirtilmeli] küçük gruplarý birleþtirerek, tüm Kýbrýs adasýna yaygýn, her Türk köyünde varlýk gösteren, Rumlarýn EOKA örgütüne karþý çarpýþan güçlü bir mukavemet teþkilatý olmuþtur.

 6-7 Eylül Olaylarý [deðiþtir]



Ana madde: 6-7 Eylül Olaylarý


Kýbrýs konusunda Londra'da ikinci tur görüþmeler yapýlýrken 6 Eylül 1955 gecesi Ýstanbul'da bazý gazetelerin Selanik'te Atatürk'ün evine bomba atýldýðýný yazmasý üzerine azýnlýklara karþý olaylar çýktý. Aðýrlýklý olarak Rumlara karþý yönelen olaylarda 73 kilise, 8 ayazma, 1 havra, 2 manastýr, 4.340 dükkân, 110 otel ve lokanta, 21 fabrika ve 3.600 ev saldýrya uðradý, 1 papaz olaylar sýrasýnda öldürüldü. Tarihe 6-7 Eylül Olaylarý olarak geçen bu olaylar sebebiyle TBMM olaðanüstü toplandý. DP Ýstanbul milletvekili Aleksandros Hacopulos Olaylarýn oluþ þekli tertip olduðunu açýkça ortaya koymaktadýr. dedi ve kolluk kuvvetlerin olaylar sýrasýnda gösterdiði kayýtsýzlýða dikkat çekti. Bunun üzerine hükümet adýna konuþan Baþbakan yardýmcýsý Fuad Köprülü hükümetin olaylardan haberi olduðunu ancak gün ve saatinin muayyen olmadýðýný açýkladý. Bugün hâlâ 6-7 Eylül Olaylarý'nýn DP hükümeti-Özel Harp emri ve bilgisi dahilinde bir tertip olduðu, çeþitli çevrelerce ve Özel Harp Dairesi eski baþkanlarýndan Em. Org. Sabri Yirmibeþoðlu tarafýndan da doðrulanmaktadýr.[15]

6-7 Eylül Olaylarý sonrasýnda bazý milletvekillerinin ceza yasasýna ispat hakký getirilmesini istemesi kargaþaya yol açtý. Hükümetin karþý çýktýðý yasa tasarýsýnýn kabulü için çalýþan 9 milletvekili DP'den ihraç edildi. Bunun üzerine 10 milletvekili de DP'den istifa etti. 15 Ekim 1955'te DP büyük kongresi yapýldý ve Menderes tekrar genel baþkan seçildi. 22 Kasým 1955'te toplanan DP Meclis Grubu izlenen ekonomi politikalarý ile ilgili gensoru açýlmasýný kabul etti. 29 Kasým'da grup tekrar topladý. Toplantýda meclis grubunun istifa baskýlarýna dayanamayan Ticaret ve Ekonomi Bakaný Sýtký Yýrcalý ve Maliye Bakaný Hasan Polatkan istifa etti. Grup daha sonra kürsüye Fatin Rüþtü Zorlu'yu çaðýrdý ve Döviz Komitesi üyesi de olan Dýþiþleri Bakaný'nýn bütün görevlerinden istifa etmesi için tempo tutmaya baþladý. Bunun üzerine Fatin Rüþtü Zorlu bütün görevlerinden istifa etti. Daha sonra Menderes'i alkýþlarla karþýlayan grup 3 bakaný indirdikten sonra güvenoyu verdi. Aralarýnda Hüsamettin Cindoruk'un da bulunduðu, DP'den istifa edenler 20 Aralýk 1955'te siyasal alanda liberal, iktisadi anlamda devletçi Hürriyet Partisi'ni (HP) kurdu. Mecliste siyaset sertleþmeye baþlamýþtý. 7 Eylül 1957'de Fuad Köprülü DP'den istifa etti. Hükümet seçimleri bir yýl erkene aldý, Seçim Yasasý'ný deðiþtirerek seçimlerde partilerin ittifak yapmasýný önleyecek maddeler ve partisinden istifa eden bir kiþinin 6 ay geçmeden baþka bir partiden milletvekili seçilmesini engelleyecek bir madde ekledi. Basýn bu maddeye "Köprülü Maddesi" adýný taktý. 27 Ekim 1957'de seçimler yapýldý. DP %46 oy alarak 424 milletvekili çýkardý. CHP % 41 oy oraný ile 186, HP ve CKMP ise 4'er milletvekili ile meclise girdi. Bu durumda muhalefet %54 oy oraný ile 178 sandalye, DP ise %46 oy oraný ile ile 424 sandalye almýþ oluyordu. Bu yüzden muhalefet azýnlýk iktidarý deyimini kullanmaya baþladý.

Menderes 1957 seçimlerinden sonra Ýstanbul'da imar çalýþmalarýna aðýrlýk verdi ve Barbaros Bulvarý, Büyükdere Caddesi, Vatan Caddesi, Millet Caddesi ve Edirne Asfaltý (þimdiki E-5 otoyolu) yollarýný açtý. Bu arada, en ileri teknolojilerin Türkiye'ye getirilmesi ve yeni nesillere öðretilmesi için Amerikan Ford Vakfý'nýn yardýmýyla Ankara'da Orta Doðu Teknik Üniversitesi'ni, Trabzon'da da Karadeniz Teknik Üniversitesini kurdu.[16] Böylece, 1776 yýlýnda Padiþah I. Abdülhamit tarafýndan "Mühendishane-i Bahr-i Hümayun" adýyla kurulan Ýstanbul Teknik Üniversitesinden 180 sene sonra Türkiye'de iki tane daha teknik üniversite kurulmuþ oldu.

 Uçak kazasý [deðiþtir]


Ana madde: 17 Þubat 1959 Türk Hava Yollarý Londra kazasý
17 Þubat 1959'da Kýbrýs konusunda Yunanistan'la imzalanan ikili antlaþmanýn ardýndan üçlü görüþmeler için Birleþik Krallýk'a giden Menderes'in, uçaðýnýn Londra Gatwick Havalimaný yakýnlarýnda alçalýrken düþüp parçalanmasýna karþýn kazadan yara almadan kurtulmasý ise muhalefetle kýsa süreli bir yumuþamaya yol açtý.[17][18][19]

1959 yýlýnda Menderes Hükümeti'nin ortaklýk anlaþmasýný imzalamasýyla Kýbrýs Cumhuriyeti kuruldu.

 Ekonomi politikalarý [deðiþtir]


Menderes iktidarlarýnýn önceki döneminde alýnan borçlarýn geri ödenememesi ve dýþ ticaret açýðýnýn çok artmasý yüzünden 1958 yýlýndan itibaren Türkiye ekonomisi zorluklar yaþamaya baþladý. Cumhuriyet tarihinin en yüksek oranlý devaülasyonu yapýldý, dolar 2 liradan 9 liraya çýkarýldý. Türkiye 600 milyon dolar dýþ borcunu ödeyemeyeceðini açýklayarak moratoryum (borçlarýn ödenemeyeceði ve yeni bir ödeme planýna baðlanmasý ilaný) ilan etti ve IMF ilk stand-by anlaþmasý imzalandý.[20][21]. Menderes, liberal ve dýþa açýk bir iktisat görüþüne sahipti, özel giriþime geçmiþ iktidarlara göre daha fazla serbesti tanýdý. Ekonomik giriþimleri önceleri toplumun yoksul kesimini mutlu etti, ancak uzun vadede ekonominin dengesi bozuldu, aþýrý dýþ alýma sebep oldu. Sanayileþme ve ekonomik geliþmeyle birlikte kýrsal kesimden Ýstanbul gibi büyük þehirlere göç hýzlandý. Bu yüzden büyük þehirlerde ilk gecekondu mahalleleri oluþmaya baþladý. Menderes, en çok eleþtiriyi, dýþa baðýmlýlýk politikalarý yüzünden almýþtýr. Tek parti döneminde kurulan bazý traktör ve basma fabrikalarý Menderes döneminde özelleþtirildi veya ekonomik olmadýklarý için kapatýldý. Nuri Demirað tarafýndan kurulduktan sonra Ýsmet Ýnönü tarafýndan devletleþtirme kapsamýna alýnan uçak ve uçak motoru fabrikalarý, Eskiþehir tank fabrikasý ve Kýrýkkale silah fabrikasý Menderes döneminde NATO standartlarýna uymadýklarý gerekçisiyle kapatýldýlar.[kaynak belirtilmeli]

1930'larýn sonlarýnda baþlatýlan Banknot Matbaasý kurma iþi Ýkinci Dünya Savaþý nedeniyle aksadý; ancak 1951 yýlýnda kuruluþ süreci yeniden baþlatýldý ve 1958 yýlýnda Ankara'da Banknot Matbaasý kurularak, ilk banknotlarýn Birleþik Krallýk'ta basýlmaya baþlanmasýndan 1,200 sene sonra Türkiye Cumhuriyeti banknotlarýnýn artýk Türkiye'de basýlmasý saðlandý.[22]

Menderes'in Baþbakan olarak tek baþýna iktidarda bulunduðu 1950-1960 döneminde Türkiye ekonomisi ortalama yýllýk %7.8 oranýnda büyüdü ve Türkiye'nin GSMH'si Dünya toplamýnýn binde 6.43'ünden, binde 7.52'sine yükseldi.[23]

 Din ve laiklik politikasý [deðiþtir]



Menderes'in iktidarý döneminde, Ýnönü döneminden beri Türkçe okunan ezanýn, Arapça okunmasý serbest býrakýldý. Ýlk olarak CHP hükümetinin 1948'de kurduðu imam hatip kurslarý imam hatip liselerine dönüþtürüldü, bunlarýn sayýlarý arttý.[kaynak belirtilmeli]

Menderes'in 1957 seçimleri öncesinde bazý bakanlarýyla beraber Said Nursi'yi ziyarete gitmesi gibi olaylar, bazý çevreler tarafýndan irticayý hortlatmakla ve oy avcýlýðýyla suçlandý. Bazý çevreler ise Türkiye'nin dýþ politikada daima NATO ile birlikte hareket etmesini eleþtirerek, Cezayir kurtuluþ savaþý sýrasýnda Fransa'yý desteklemesini yanlýþ bulmuþlardýr.

 27 Mayýs dönemi [deðiþtir]
Ana madde: 27 Mayýs Darbesi
 
Adnan Menderes (3 Þubat 1958 tarihli 'Time' dergisi kapaðý)1955 Yýlýndan itibaren ekonomideki sýkýntýlarýn ve 6-7 Eylül olaylarý gibi sebeblerle ülkede siyaset sertleþmeye baþladý. 1954 seçimleride Osman Bölükbaþý'yý tekrar milletvekili seçtiði için Kýrþehir ilçe yapýldý (Adnan Menderes konuyla ilgili mecliste 'Türkiye’nin hiçbir vilayetinde yüzde 3’ten fazla oy almayan bir partiye mensup milletvekilini iki seçimde de seçen Kýrþehir’in, bir içtimai ve siyasi bünye itibariyle anormallik göstermekte olduðunu inkár etmek mümkün deðildir, evet biz açýk konuþuruz’ þeklinde konuþmuþ ve Osman Bölükbaþý da cevaben; "Vilayeti kaldýrdýnýz, bizi de kaldýrýn da zulmünüz tamam olsun"[24] demiþtir.) Ayrýca Ýsmet Ýnönü'nün seçim bölgesi Malatya 2'ye bölünüp Adýyaman vilayeti kuruldu. Ýktidara karþý yazýlar yazan 83 yaþýndaki Hüseyin Cahit Yalçýn dahil, gazeteciler birer birer hapise atýlmaya baþlandý. Adalet Bakaný Esat Budakoðlu TBMM'de muhalefetin soru önergesi üzerine 1954-1958 yýllarý arasýnda 238 gazeteci'nin iktidara karþý yazýlar yazmak suçundan mahkûm olduðunu açýkladý.[kaynak belirtilmeli] CHP ve Hürriyet Partisi'nin birleþme çabasý karþýsýnda DP'liler 1957 seçimlerinden önce seçim yasasý'ný deðiþtirerek partilerin ittifak yapmasýnýn önleyen maddeler eklendi ve DP'den istifa eden Fuad Köprülü'nün baþka bir partiden milletvekili seçilmesini engellemek için partisinden istifa eden bir kiþinin 6 ay geçmeden bir baþka partiden milletvekili olamayacaðý þeklinde bir hüküm kondu. Ayrýca DP Vatan Cephesi'ni[25][26] kurdu. Artýk radyoda her gece Vatan Cephesi'ne katýlanlarýn isimleri okunuyordu. Bu olay karþýsýnda Ýstanbul'da bazý vatandaþlar ajans haberlerini dinlemeyenler derneði'ni[27] kurdular. Bu tarz olaylarýn yaþanmasý ülkeyi kamplaþmaya itti. 1960 yýlýnda ise muhalefet ve iktidar arasýndaki iliþkiler kopma noktasýna geldi. CHP genel baþkaný Ýsmet Ýnönü 29 Nisan'da seçim gezisine gittiði Uþak'ta DP binasýndan atýlan çay bardaðýnýn Ýsmet Paþa'nýn yanýndaki bir gazeteciye isabet etmesiyle baþlayan olaylar ve benzerinin Ýstanbul'da da yaþanmasý üzerine CHP parti grubu Baþbakan ve Ýçiþleri bakaný hakkýnda soruþturma önergesi verdi ancak DP'lilerin çoðunlýkta olduðu meclis bu önergeyi reddetti. Bir baþka gerginlik ise 9 Mayýs'ta Menderes hükümetinin ABD ile yaptýðý ikili anlaþmalarý meclisin kabul ettiði oturumda yaþandý. Muhalefet'in milletvekilleri ABD ordusu'nýn doðrudan veya dolaylý bir saldýrý karþýsýnda Türk topraklarýna gelmesi gibi hükümlerin yer aldýðý ikili anlaþmalara karþýydýlar ve böyle anlaþmalarýn hiçbir Avrupa ülkesi ile yapýlmadýðýnýn altýný çiziyorlardý. Hükümet sertleþen ortam karþýsýnda daha sert bir önlem olarak Tahkikat Komisyonu'nu kurdu. 15 DP milletvekilinden oluþan komisyon hem suçlama hem de yargýlama hakkýna sahipti ve kararlarýna itiraz edilemiyordu. Ayrýca uygun gördüðü toplantýlarý ve yayýnlarý yasaklama hakkýna sahipti. Komisyanun ilk iþi Muhalefet partisi CHP aleyhine soruþturma açmak oldu. Bu durum karþýsýnda "bu yolda devam ederseniz sizi ben de kurtaramam" dediði ve birkaç ay önce Güney Kore'de gerçekleþen askeri darbeye gönderme yaparak "Türk Ordusu Kore Ordusundan daha az þerefli deðildir" diye konuþtuðu için TBMM tarafýndan Ýsmet Ýnönü'ye 12 oturum meclisten men cezasý verildi.[kaynak belirtilmeli] CHP Meclis Grubu'nun duruma itiraz etmesiyle olaylar iyice büyüdü ve sonunda CHP milletvekilleri polis zoruyla meclisten çýkartýldý. Meclis dýþýnda ise üniversitelerde hükümete karþý protestolar düzenleniyordu ve 28 nisan 1960 tarihinde Ýstanbul Üniversitesi öðrencisi Turan Emeksiz hükümete karþý Ýstanbul Üniversitesi'nde düzenlenen bir protesto mitinginde polisin açtýðý ateþ sonucu öldü. Hüseyin Onur ise sol bacaðý kesilerek kurtarýldý. Hukuk'un üstünlüðünü savunan Yargýtay Baþkaný Bedri Köker, Yargýtay Baþsavcýsý Rifat Alabay, Yargýtay 2. Baþkanlarýndan Haydar Yücekök, Yargýtay Üyeleri Melehat Ruacan, Kamil Çoþkunoðlu, Faik Uras ve Ýlhan Dizdaroðlu 'görülen lüzum üzerine' re'sen günde emekliye sevkedildiler[28]. 5 mayýs 1960'ta Ankara Kýzýlay Meydaný'nýnda 555K parolasýyla büyük bir protesto mitingi düzenlendi. 21 Mayýs'ta ise Harp Okulu öðrencileri ve subaylardan oluþan yaklaþýk 1000 kiþi Ankara'da hükümet aleyhinde sessiz bir yürüyüþ yaptý[10][29][30]. Sonunda 27 Mayýs 1960 sabaha karþý saat 4'te radyoda Kurmay Albay Alparslan Türkeþ TSK olarak yönetime el koyduklarýný belirtti ve askeri darbenin sebeplerini bir radyo bildirisi ile halka duyurdu. Menderes ise 27 Mayýs 1960 günü Kütahya'da Albay Muhsin Batur tarafýndan gözaltýna alýnarak Ankara'ya götürüldü. Daha sonra da ve diðer tutuklu Demokrat Parti üyeleri ile birlikte Yassýada'da hapsedildi.[31] Darbeci subaylar ise Cemal Gürsel baþkanlýðýnda kurulan Milli Birlik Komitesi ve kurucu meclis ile beraber ülke yönetimini devraldý. Yeni bir anayasa oluþturulmasý için ülkenin önde gelen hukuk profesörlerinden bir anayasa komisyonu kuruldu. Menderes ve diðer DP üyeleri ise bulunduklarý Yassýada'da kurulan Yüksek Adalet Divaný tarafýndan yargýlanmaya baþladý. Yapýlan oturumlar her gece radyoda Yassýada Saati programýnda halka duyuruluyordu. 9 Temmuz 1961 tarihinde Anayasa Komisyonu'nun hazýrladýðý yeni anayasa için yapýlan halk oylamasýnda % 61,7 oy oraný ile kabul edilerek yürürlüðe girdi.[32][33] 1961 Anayasasý'nýn referandum sürecinde, hayýr oyu yönünde propaganda yapmak serbest olmadýðý halde,[34] Aydýn, Bolu, Bursa, Çorum, Denizli, Ýzmir, Kütahya, Manisa, Sakarya, Samsun ve Zonguldak vilayetlerinde 1961 Anayasasý çoðunluk tarafýndan reddedildi.

 Menderes'e yöneltilen suçlamalar [deðiþtir]


Bebek Davasý: Doktorunu, sanatçý Ayhan Aydan'dan doðan gayri meþru çocuðunu öldürmeye azmettirmekle suçlandý. Milli Birlik Komitesi baþkaný Cemal Gürsel davanýn kapalý oturumda yapýlmasýný istemiþ ancak cuntanýn diðer üyelerinin karþý çýkmalarý sonucunda mahkeme bu isteði reddetmiþtir.
Örtülü Ödenek Davasý: Örtülü ödenek paralarýný zimmetine geçirmekten yargýlandý. 13 oturum sürdü ve 2 þubat 1961 de suçlu olduðu yönünde karara varýldý. Yürürlükteki kanunda örtülü ödenekteki kaynaklarýn Baþvekil tarafýndan sýnýrsýz olarak ve kayýt tutulmadan harcanabileceði açýkça belirtildiði halde, bu mahkeme 10 yýllýk Örtülü Ödenek kayýtlarýný istedi. Menderes, bir kýsmý da Kýbrýsta kurdurduðu Türk Mukavemet Teþkilatý için harcandýðý sonradan ortaya çýkan bu harcamalarý açýklamadýðý için bu dava sonucunda 4,877,780 lirayý zimmetine geçirmekten suçlu bulundu ve paranýn tahsili için Aydýn'daki arazilerine el kondu. Örtülü ödenek davasý konuþulurken savunma tarafý, Amerikan gizli servisinin Türk istihbarat servisine para vererek Menderes'in telefonlarýný dinletirecek kadar teþkilata hakim olduðunu iddia etti.[12]. Menderes ve Baþbakanlýk Müsteþarý Ahmet Salih Korur, suçlunun o dönemin MÝT müsteþarý Behçet Türkmen olduðunu iddia etti.[15]
6-7 Eylül Olaylarý: 6-7 Eylül Olaylarý'na önceden haberi olduðu halde olarak müdahele etmemek[35],
Vatan Cephesi: Kurulan bir örgütü baþka bir sýnýf üzerinde baský aracý olarak kullanmak,
Vinileks firmasýna Türkiye Vakýflar Bankasýndan kredi verdirmekle suçlanmýþtýr. Adnan Menderes tarafýndan kurulan bu Bankanýn 27 Mayýs darbesine kadar Umum Müdürlüðü'nü yapan (1961 seçimlerinden sonra tekrar ayný Bankanýn Genel Müdürlüðüne getirilen) Sabahattin Tulga yaptýðý savunmada krediyi, suni deri imal ederek ithal ikamesi yapacak bu firmanýn karlý olacaðýna inandýklarý için verdiklerini; nitekim darbe sonrasý iþbaþýna gelen yeni Banka yönetiminin de ayný firmaya ilave kredi verdiðini belirtmiþtir. Buna raðmen bu mahkeme Menderes ve Hasan Polatkan'ý bu davadan da suçlu bulmuþtur.
Ýstanbul'da Bulvar ve yol açmak için pek çok vatandaþýn evini, parasýný geciktirerek ya da hiç ödemeden istimlak etmek,
Kanuna aykýrý olarak üniversite basmak ve halka ateþ açtýrtmak,
Bazý muhalefet milletvekillerinin ve muhalefet liderinin seyahat özgürlüðünü kýsýtlamak,
Döviz Yasasý'ný ihmal etmek,
Devlet radyosunu siyasi çýkarlarý için kullanmak,
Halký Demokrat Ýzmir gazetesinin matbaasýný tahrip etmeye teþvik etmek
Kýrþehir'in haksýz olarak ilçe yapýlmasý,
Yargý baðýmsýzlýðýnýn ihlali,
1957 seçimlerinin erkene alýnarak kanuna aykýrý olarak tarihinin deðiþtirilmesi,
Tahkikat Komisyonu'nun kurulup olaðanüstü yetkilerle donatýlmasý,
CHP'nin mallarýna "haksýz" yere el konulduðu iddialarý,
Anayasa'yý ihlal[36].
Menderes, 13 ayrý davadan yargýlandý ve Bebek Davasý dýþýndaki bütün davalardan suçlu bulundu.[37]

 Ýdamý [deðiþtir]


“ Kimseye dargýn deðilim. Kýrgýnlýðým yok. Hayata veda etmek üzere olduðum þu anda devletim ve milletime ebedi saadetler dilerim. Bu anda karýmý ve çocuklarýmý þefkatle anýyorum. ”
—Adnan Menderes, infazýndan hemen önce[38]:
 

27 Mayýs darbesini yapan cuntacýlarýn özel olarak kurduklarý mahkeme olan Yüksek Adalet Divaný 9 ay 27 gün süren yargýlama süreci sonunda ise 14 kiþinin idamýna, 31 kiþinin ömür boyu hapse mahkûm edilmesine karar verdi. Geri kalan 418 sanýða ise 6 ay ile 20 yýl arasýnda deðiþen hapis cezalarý veya beraat kararý verildi.

Amerika Birleþik Devletleri baþkaný Kennedy, Fransa cumhurbaþkaný Charles De Gaulle, Birleþik Krallýk Kraliçesi II. Elizabeth, Almanya Baþbakaný Konrad Adenauer, Pakistan devlet baþkaný Muhammed Eyüb Han, ve Ýran þahý Muhammed Rýza Pehlevi, idamlarýn durdurulmasý için Cemal Gürsel baþkanlýðýndaki Milli Birlik Komitesi'ne defalarca çaðrýda bulundular. Cemal Gürsel baþkanlýðýndaki Milli Birlik Komitesi; Celâl Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüþtü Zorlu dýþýndakilerin idam cezasýný affetti. Celâl Bayar'ýn cezasý yaþ haddi nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi.

Fatin Rüþtü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961 tarihinde ve adet olduðu üzere sabaha karþý, o gün baþarýsýz bir intihar teþebbüsünde bulunan Adnan Menderes ise Ýmralý Adasý'nda 17 Eylül 1961'de saðlýk muayenesini yapan doktor heyetinden saðlam raporu alýndýktan sonra alelacele öðlen 13:21'de idam edildi.[39][40]

 Ölümünden sonra [deðiþtir]
Ölümünden 29 gün sonra yapýlan ilk seçimlerde CHP yüzde 36.7 oy oraný ile 173 milletvekili, AP yüzde 34.8 oy oraný ile 158 milletvekili, CKMP %14.0 oy oraný ile 54 milletvekili, YTP ise yüzde 13.7 oy oraný ve 65 milletvekili ile TBMM'de temsil hakký kazanmýþlardýr. Ölümünden sonra yapýlan 2. serbest seçim olan 1965 seçimlerinde, Demokrat Parti'nin devamý olduðunu söyleyen Süleyman Demirel liderliðindeki Adalet Partisi, 1961 seçimlerinde bir kýsým DP oylarýný alan YTP'yi de eritip %52,87 oranýnda oy alarak tek baþýna iktidara geldi.

11 Nisan 1990'da TBMM tarafýndan kabul edilen 3623 sayýlý kanunla Adnan Menderes ve onunla birlikte idam edilen arkadaþlarýnýn itibarlarý iade edildi.[41] Meclisteki oylamada; ANAVATAN ve DYP milletvekilleri evet oyu kullanýrkan, SHP'lilerin büyük çoðunluðu "çekimser" bir kýsmý "ret" oyu kullandý.[42] Ayný kanun uyarýnca naaþý, 29.vefat yýldönümü olan 17 Eylül 1990 tarihinde Ýmralý'dan dönemin Cumhurbaþkaný Turgut Özal ve yüzbinlerce vatandaþýn katýldýðý bir törenle Ýstanbul'da Vatan Caddesi'nde kendisi için yapýlan anýt-kabir'e taþýndý. Menderes'in 1958 yýlýnda hizmete açtýðý bu caddenin adý 1994 yýlýnda dönemin belediye baþkaný Recep Tayyip Erdoðan'ýn teklifiyle Adnan Menderes Bulvarý olarak deðiþtirildi.

Menderes'in adý, Ýzmir'deki uluslararasý havalimanýna (Adnan Menderes Havalimaný), Aydýn'da kurulan üniversiteye (Adnan Menderes Üniversitesi), Ýstanbul'daki Adnan Menderes Bulvarý dahil Türkiye'nin birçok þehrinde çeþitli caddelere verildi.

 Kaynakça [deðiþtir]

1.^ Türkiye'nin baþbakanlarý s.166 ,Süleyman Yeþilyurt
2.^ Adnan Menderes (1899 - 1961). kimkimdir.gen.tr. 7 Eylül 2009 tarihinde eriþilmiþtir.
3.^ Aydemir, Þevket Süreyya (2000 (7. basým)). Menderes'in Dramý. Remzi Kitabevi. 975-14-0091-0.
4.^ http://www.sabah.com.tr/haber,2D56929C1EFC4760BB3E855C1AF554EA.html
5.^ http://www.sabah.com.tr/2008/12/04/haber,0C118E496F1040ADB2E6C9FF956CE612.html
6.^ Güzel, Hasan Celal (15 Mayýs 2009). 14 Mayýs düþünceleri. Radikal. 7 Eylül 2009 tarihinde eriþilmiþtir.
7.^ Ardýç, Engin (9 Mayýs 2009). "Ýlerici" eþekler. Sabah. 7 Eylül 2009 tarihinde eriþilmiþtir.
8.^ http://www.milliyet.com.tr/2002/11/10/siyaset/siy00.html
9.^ E 3 - On Türk Lirasý I. Tertip. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasý. 7 Eylül 2009 tarihinde eriþilmiþtir.
10.^ a b Belge, Murat (29 Mayýs 2009). 27 Mayýs üstüne bir kitap. Taraf. 7 Eylül 2009 tarihinde eriþilmiþtir.
11.^ Yalçýn, Soner (4 Mart 2007). Demokrat Parti'nin 'balans ayarý' 6 Haziran 1950 darbesi. Hürriyet. 7 Eylül 2009 tarihinde eriþilmiþtir.
12.^ a b http://kitap.antoloji.com/kitap.asp?kitap=9768
13.^ http://www.medyatext.com.tr/V1/Pg/ColumnDetail/ColID/8485
14.^ http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/11637642.asp?yazarid=72
15.^ a b http://nealsak.kitapyurdu.com/kitap/79898/efendibeyazturklerinbuyuksirri.htm
16.^ http://www.odtu.edu.tr/50yil/1960.php
17.^ Birand, Mehmet Ali; Dündar, Can; Çaplý, Bülent (1989). “VI - Baský”, Demirkýrat: Bir Demokrasinin Doðuþu. TRT.
18.^ Güven, Ali Murat (20 Þubat 2006). Menderes´in mucizevî kurtuluþu. Yeni Þafak. 25 Aðustos 2009 tarihinde eriþilmiþtir.
19.^ Özgürel, Avni (12 Ocak 2003). Bir uçak kazasý, bir devlet. Radikal. 25 Aðustos 2009 tarihinde eriþilmiþtir.
20.^ http://onpunto.com/ShowBlog2.aspxWeb=buzten&CId=80125
21.^ http://nealsak.kitapyurdu.com/kitap/120059/kurtarilanbirulkenasilbatirilir.htm
22.^ http://www.tcmb.gov.tr/yeni/egm/b001000.html
23.^ http://www.ggdc.net/Maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_03-2007.xls
24.^ http://tr.wikiquote.org/wiki/Osman_B%C3%B6l%C3%BCkba%C5%9F%C4%B1
25.^ http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Vatan_cephesi
26.^ http://nedir.net/vatan-cephesi.html
27.^ http://blog.milliyet.com.tr/Blog.aspx?BlogNo=43515
28.^ http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6240747&yazarid=72
29.^ http://www.taraf.com.tr/makale/5783.htm
30.^ http://www.taraf.com.tr/makale/5799.htm
31.^ http://www.milliyet.com.tr/Yazar.aspx?aType=YazarDetay&Date=24.12.2009&ArticleID=1176324&AuthorID=75&b=Menderesin hucresi Ocalaninkinden kucuktu&a=Can Dündar&ver=71
32.^ http://www.anayasa.gen.tr/1961ay.htm
33.^ http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=233026
34.^ http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/news-26556-173-darbe-meclisleri.html
35.^ http://www.stargazete.com/gazete/yazar/veli-kucuk-pasamiz-jitem-ve-amiral-c-155606.htm
36.^ http://www.sabah.com.tr/Yazarlar/ardic/2009/05/25/cignenecekse_biz_cigneriz_size_ne_oluyor
37.^ Adnan Menderes KimKimdir.net. Eriþim: 24 Mayýs 2009
38.^ Sonsayfa.com
39.^ Hürriyet gazetesi haber arþivi
40.^ http://www.cafesiyaset.com/haber/20090515/Turk-Siyasetinin-kara-lekesi.php
41.^ http://www.msb.mil.tr/anasayfa/html/Bakanlar/BakanPotre/AMenderesB.htm
42.^ Milliyet, 12 Nisan 1990


There are no comments for this topic. Do you want to be the first?