• 05 Haziran 2020, 04:08:08

Kullanıcı adınızı, şifrenizi ve aktif kalma süresini giriniz

Gönderen Konu: Harezmi . ( 09.05.779)- (27.05.849)  (Okunma sayısı 838 defa)

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

...

  • Ziyaretçi
Harezmi . ( 09.05.779)- (27.05.849)
« : 30 Haziran 2010, 10:00:01 »

akademisyen

--------------------------------------------------------------------------------


Cebir alanýnda ilk eser yazan Müslüman Türk bilginidir

--------------------------------------------------------------------------------


Tam adý Muhammed Bin Musa el - Harezmi olan büyük bilim adamý, Horasan’da (Özbekistan’ýn Karizmi kentinde) doðmuþtur. Hayatýnýn büyük bir bölümü Baðdat’da (Beytü’l Hikme’de) matematik, astronomi ve coðrafya konularýnda çalýþarak geçmiþtir.Cebirin kurucusu olan Harezmi’nin iki önemli matematik kitabý vardýr; "Cebir" ve "Hint Hesabý".Harezm'de temel eðitimimini alan Harezmi gençlinin ilk yýllarýnda Baðdat'taki ileri bilim atmosferinin varlýðýný öðrenir.

Ýlmi konulara doyumsuz denilebilecek seviyedeki bir aþkla baðlý olan Harezmi ilmi konularda çalýþma idealini gerçekleþtirmek için Baðdat'a gelir ve yerleþir. Devrinde bilginleri himayesi ile meþhur olan abbasi halifesi Mem'un Harezmideki ilm kabliyetten haberdar olunca onu kendisi tarafýndan Eski Mýsýr, Mezopotamya, Grek ve Eski hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleþtirilmiþ Baðdat Saray Kütüphanesinin id****inde görevlendirilir. Daha sonra da Baðdat Saray Kütüphanesindeki yabancý eserlerin tercümesini yapmak amacýyla kurulan bir tercüme akademisi olan Beyt'ül Hikme 'de görevlendirilir. Böylece Harezmi Baðdat'ta inceleme ve araþtýrma yapabilmek için gerekli bütün maddi ve manevi imkanlara kavuþur. Burada hayata ait bütün endiþelerden uzak olarak matematik ve astronomi ile ilgili araþtýrmalarýna baþlar.

Baðdat bilim atmosferi içerisinde kýsa zamanda üne kavuþan Harezmi Þam'da bulunan Kasiyun Rasathanesin'de çalýþan bilim heyetinde ve yerkürenin bir derecelik meridyen yayý uzunluðunu ölçmek için Sincar Ovasýna giden bilim heyetinde bulunduðu gibi Hint matematiðini incelemek için Afganistan üzerinden Hindistana giden bilim heyetine baþkanlýk da etmiþtir.

Harezmi 'nin latinceye çevrilen eserlerinden olan El-Kitab 'ul Muhtasar fi 'l Hesab 'il cebri ve 'l Mukabele adlý eserinde ikinci dereceden bir bilinmeyenli ve iki bilinmeyenli denklem sistemlerinin çözümlerini inceler.

El Harizmi matematiðin yanýsýra astronomi ve coðrafya ilimlerinde de eserler vermiþtir. Astronomik cetvellerle ilgili kitaplar yazmýþ ve bu eserler 12. y.y. da Latince' ye çevrilmiþtir. Bunu yanýsýra Ptolemy'nin coðrafya kitabýný düzeltmelerle yeniden yazmýþ, 70 tane bilim adamýyla birlikte çalýþarak 830 yýlýnda bir dünya haritasý çizmiþtir. Dünyanýn çevresini ve hacmini hesaplama çalýþmalarýnda yer almýþtýr. Güneþ saatleri, usturlaplar ve saatler üzerine yazýlmýþ eserleri de vardýr.

Cebire Yaptýðý Katkýlar Lütfi Göker’in 'Matematik Tarihi ve Türk Ýslam Matematikçilerinin Yeri' adlý eserinde de denildiði gibi Harezmi cebiri müstakil bir bilim dalý haline getiren bilgindir. Yalnýz cebiri müstakil bir bilim dalý haline getirmekle kalmamýþ, zamanýn en kapsamlý ve en sistemli cebir kitabýný yazarak da kendinden sonraki nesillere cebiri öðreten referans kaynaðý olma vasfý kazanmýþtýr. Harezmi’nin cebirle ilgili konularý kapsayan kitabý onun ayný zamanda latinceye çevrilen 3 önemli eserinden biri,belkide en önemlisi olan 'El-Kitabü’l Muhtasar fi Hesabi’l Cebr ve’l Mukabele' dir. Bu eserde Harezmi yeni teoremler ve problemlere sunduðu yeni çözüm yöntemleri ile Avrupa matematiðine de ýþýk tutmuþtur.(Her ne kadar eser 300 yýl sonra Latinceye çevrilmiþ ve Avrupa; cebiri ,doðudan 300 yýl geride takip edebilmiþse de..)

Cebr ve’l Mukabele’nin Ýçeriði

Eser bir önsöz beþ asýl ve bir ek bölümden oluþmaktadýr.

Birinci bölüm altý ayrý tiptekibirinci ve ikinci derece denklemin geometrik çözümünü ve ikinci derece tam olmayan üç farklý tipteki denklemin özgün
çözümünü içermektedir. Ýkinci bölümde Harezmi ikinci derece 3 denklem tipinin çözümünü sunmuþtur. Harezmi burada bilinmeyen için þey (bugünkü x), a ve b katsayýlarý için dirhem ve x ile katsayý çarpýmlarý için kaab sözcüðünü kullanmýþtýr.Harezmi günümüz matematiðinde 'bir bilinmeyenli ikinci dereceden denklem'i bulan matematikçidir.Denklemin çözümünü çizim yöntemi ile yani geometrik yolla ilk kez o açýklamýþtýr.Dolayýsý ile bugün kullandýðýmýz ve Avrupa menþeili zannettiðimiz formül; batýdan 700 yýl önce Harezmi ‘nin cebirindeki müstesna yerini çoktan almýþtý.

Üçüncü bölümde özdeþlikler ve çarpanlara ayýrma konusu ile ilgili örneklere yer vermiþ yani iki terimli bir çarpým sonucunun nasýl bulunacaðýný ifade etmiþtir.

Dördüncü bölümde bugünkü ifade ediliþ biçimi ile köklü ifadelerle ilgili örnekler vermiþ, beþinci bölümü ise cebirle ilgili aþaðýdakine benzer problemlere ayýrmýþtýr.

10 sayýsýný öyle iki kýsma ayýrýnýz ki bunlarýn kareleri toplamý 58 sayýsýna eþit olsun
10 sayýsýný öyle iki kýsma ayýrýnýz ki bunlarýn kareleri farký 40 a eþit olsun.

Analitik Geometriyi Tesis Ediþi

Avrupa bilim dünyasýnýn tartýþmasýz kabul ettiði bir olgudur; analitik geometriyi Descartes’in kurduðu kabulü.. Derler ki analitik gometri Descartes’in 'La Geometri' adlý eseri ile baþlar. Oysa bir gerçek apaçýk ortada durmaktadýr. Descartes’ten tam 830 yýlönce bir Türk bilgininin yazdýðý bir eserde ikinci derece tam olmayan denklemlerin çözümü verilmiþtir.Bu denklemlerin çözümü için sunulan iki çözüm yönteminden biri;kare ve dikdörtgen yöntemi olarak adlandýrýlan geometrik çözüm yöntemidir ki, bu matematik tarihinde bir ilktir. Yani ilk kez cebire matematik girmiþ, dolayýsý ile ilk kez cebirsel (analitik) geometriye dair bir örnek matematiðin hizmetine sunulmuþtur.Buradan da þu sonuç çýkýyor ki analitik geometriyi Descartes deðil Harezmi kurmuþtur.

Sýfýr Sayýsýný Ýlk Kez Kullanmasý

Paramýzda , sýnav notlarýmýzda ya da bilgisayarýmýzýn kodlarýnda (Biliyoruz ki bilgisayarlar ikilik sistemi kullanýr. Yani sadece 1 ve 0.. O yüzden sýfýr olmasa bugün bilgisayar denilen bir nesne yi kullanamýz imkansýz yakýn bir güçlükte olurdu) sýkça rastladýðým sýfýr sayýsýný kime borçluyuz dersiniz?Bu da bir batýlýnýn müthiþ buluþlarýndan(!) biri mi yoksa? Cevabýnýz evetse... Yanýldýnýz. Þu sözcükler bir kulak verin:

Sekiz diðer sekizden çýkýnca geriye bir þey kalmaz.
Boþ kalmamasý için bir dairecik koy!

Ýþte böyle diyor Harezmi; hint hesabýný anlatan ve latinceye tercümesi yapýlan ikinci yapýtýnda.. Yani 'Kitab al-Muhtasar fil Hisap al Hind 'de.Bu eserin matematik tarihindeki iki önemli rolü daha bulunmaktadýr. Bunlardan ilki Avrupalýlarýn toplama ve çýkarmaya ait örnekleri ilk kez bu eserde bulmasý, diðeri ise rakamlarýn birler basmaðýndan baþlanarak saðdan sola yazýldýðýný ilk kez bu eserle öðrenmeleri.

Harezmi’nin hint hesabý ve bunlarla yapýlabilecek iþlemleri tanýtmak üzere yazdýðý kitabýnýn Salem manastýrýnda bulunan ve 13. yüzyýl baþýndan kaynaklanan Ýtalyanca bir çevirisinde,metni çoðaltmakla yükümlü yazýcý kendi görüþlerini de eklemeden duramamýþ:

"Tüm sayýlar bir'den çýkmýþtýr, bir ise sýfýr'dan. Sýfýr’da büyük bir mabedin saklý olduðunu bilmek gerek: O (Tanrý),ne baþlangýcý ne de sonu olan sýfýr'da simgelenir ve týpký sýfýr gibine çoðalýr, ne de azalýr; ne O'na akan, ne de O'ndan kopan bir ýrmak vardýr. Ve sýfýr‘ýn tüm sayýlarý on katý çoðaltmasý gibi, O da, yalnýzca on kat deðil, binlerce kat çoðaltýr, hatta doðrusu, O her þeyi hiçlikten yaratýr, esirger ve yönlendirir."

Þunu belirtmek de fayda var ki sýfýrýn varlýðýný ilk kez Hintliler hissetmiþ ve rakamlarý yazarken sýfýr yerine boþluk kullanmýþlardýr.Bu ise hiç de pratik deðildir. Ancak ona bir sembol veren ve kimlik kazandýran ve eserinde

‘ 9 rakam ve bu yeni sembol ile tüm iþlemleri yapmak mümkündür’

diyen Harezmi sýfýrýn gerçek kaþifidir.Yani sýfýrý diðer rakamlara ekleyerek onluk sistemi tamamlayan adamdýr o. Böylece hintlilerin sunya dediði sýfýr, Ýslam bilim dünyasýnda içi boþ anlamýna gelen es-sýfýr ile gerçek kimliðine kavuþmuþ ve Avrupaya olan yolculuðuna baþlamýþtýr. Almanlar ona ziffer, Fransýzlar chiffre adýný vermiþlerdir.Yalnýz sýfýrýn Fransýzca isminde çok ilginç bir husus vardýr. Chiffre ayný zamanda þifre anlamýna da gelmektedir. Acaba sýfýrdaki muhteþem gücü hisseden Fransýzlar onda gizleniþ olan þifrenin ne olduðunu düþünüyorlar dersiniz.

Eserleri

Harezmi’nin tercümeleri yapýlan eserlerinden ilki Ceb’r ve’l Mukabele dir.Eserin ilk tercümesi 1145 yýlýnda, bir baþka Latince tercümesi 1183’te, Almanca tercümesi 1461, Ýngilizce tercümesi 1831 ve 1841 yýllarýnda Londra’da ve 1915 yýlýnda New York’da yayýnlanmýþtýr. Bu eser Avrupa da yayýnlanan ilk cebir kitabýdýr.dolayýsýyla 1145 Avrupa da cebirin doðuþ tarihidir. Harezminin ikinci önemli eseri ise Hintlilerin yaptýðý iþlemler ve uygulamalarý inceleyip geliþtirdiði eseri olan Kitab al Muhtasar fi’l Hisab al-Hind dir.830 yýlýnda yazýlan
ve þu anda Viyana Saray Kütüphanesinde bulunan bu eserin ilk tercümesi 1143 te yapýlmýþtýr.Diðer bir kopyasý ise Salem Manastýrýnda bulunan ve bugün Heidelberg de saklanan kopyasýdýr.Harezmi’nin bunun dýþýnda latinceye
çevrilen bir eseri daha bulunmaktadýr.

Avrupa da Harezmi

Al-Kourism derler, Harezmi’ye Avrupada.. Algoritmanýn kurucusudur o. Algoritmaya isim veren (algoritma sözcüðü el-Harezmi’nin Avrupadaki yazýlýþý olan al-Kourism den türemiþtir) Harezmi eserlerinin latinceye tercüme edilmeye baþladýðý 1145 ten beri büyük bir ilgi ile izlenmektedir, Avrupa da. Denilebilir ki o, gerek eserlerinde ilk kez sunduðu cebirsel iþlem , teorem ve ispatlarla gerekse kendinden önce bilinenleri derleyip geliþtirerek matematiðin istifadesine sunmak üzere eserlerinde bir araya getiriþi ile Avrupanýn matematiði açýlan kapýsý olmuþtur. Hatta bazý Avrupalý tarihçiler Avrupa da rönesansýn öncülerinin iddia edildiði gibi Grek uygarlýðý deðil, Harezmi ve onu takip eden bilginlerin vasýtasýyla (Ömer Hayyam ,Ebu’l Vefa ,Gýyasüddin Cemþid gibi) doðudan öðrenilen ve uygulanan yenilikler olduðunu ifade edebilme cesaretini göstermiþlerdir.Velhasýl ýþýk doðudan yükselmiþtir. Bugün her ne kadar batýnýn semasýný aydýnlatsa da..

Son olarak þunu belirtmek de fayda var ki Avrupa hak ettiði deðeri olmasa da bizden daha çok deðer vermiþtir Harezmi’ye. Kendi deðerlerini red etmeye hatta yok etmeye fazlaca meraklý bir toplum olduðumuzdan yadýrgamamak lazým bunu.. Çünkü ne acýdýr ki araþtýrma yaptýðým pek çok kaynakta Harezmi’den Arap bilgini diye bahsedilmektedir. Ve yine acý olan bir durum daha var ki o da bu hatanýn genelde Türk yazarlar ve araþtýrmacýlar tarafýndan yapýlmasý. Oysa ki Harezmi arap deðil, Türktür. Asýl adý Muhammed bin Musa el-Harezmi olan ve dünyanýn gördüðü en büyük matematik, astronomi ve coðrafya bilgini olan bir Harzem Türküdür.
« Son Düzenleme: 30 Haziran 2010, 10:17:54 Gönderen: H@rezmi »

Çevrimdışı AFFE

  • YöNeTiCi
  • MüDaViM
  • *****
  • İleti: 606
  • Teþekkür 26
Ynt: Harezmi . ( 09.05.779)- (27.05.849)
« Yanıtla #1 : 30 Haziran 2010, 10:47:07 »
Harezmi  ilk defa duydum bu müslüman türk bilgininin çok güzel ve bilgili bir paylaþýmdý teþekkür ederim  kardeþim
Ýnsanlarla yüzyüze konuþarak her sorunu halledebilirsin; ama bazý insanlar gelir önüne, hangi yüzüne konuþacaðýný bilemezsin.

...

  • Ziyaretçi
Ynt: Harezmi . ( 09.05.779)- (27.05.849)
« Yanıtla #2 : 30 Haziran 2010, 10:49:06 »
Harezmi  ilk defa duydum bu müslüman türk bilgininin çok güzel ve bilgili bir paylaþýmdý teþekkür ederim  kardeþim

Rica ederim...

Çevrimdışı __MiM__

  • __HiÇ__
  • *****
  • İleti: 9638
  • Teþekkür 51
Ynt: Harezmi . ( 09.05.779)- (27.05.849)
« Yanıtla #3 : 30 Haziran 2010, 13:05:11 »
http://www.xn--inirah-xjb.com/bilim-onculeri/el-harezmi/

harezmiyi bir baþka yazýyla buradan da takip edebilirsiniz.

Bana öyle bir resim çiz ki... Gözlerim açýkken deðil, kapatýnca göreyim!