• 28 Şubat 2020, 11:03:10

Kullanıcı adınızı, şifrenizi ve aktif kalma süresini giriniz

Gönderen Konu: Abdülhamid, Ermeniler ve Ermeni meselesiyle ilgili neler anlattý?  (Okunma sayısı 426 defa)

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

...

  • Ziyaretçi
1893’te ABD Büyükelçisi Terrell’i kabul eden Sultan Abdülhamid, Saray’daki Ermeniler ve Ermeni meselesiyle ilgili düþüncelerini aktarmýþ. 1897’de yayýmlanan görüþme, hariçteki ‘kýþkýrtmayý’ yansýtýyor.

 

Yine bir ekim günü tüm dünyanýn gözü kulaðý Ýsviçre’deki Zürih Üniversitesi’ndeydi. Ýngiliz devlet adamý Winston Churchill, Ýkinci Dünya Savaþý sonrasý bu üniversiteden Sovyetler Birliði’ne seslenmiþti. ‘Özgür ve Birleþik Avrupa’nýn doðuþunu ve Avrupa’da yeni bir döneme girildiðini haber vermiþti. Ayný üniversite, tarihî bir buluþmaya daha ev sahipliði yaptý 10 Ekim’de. Ýsviçre’nin arabuluculuðunda, Türkiye ile Ermenistan arasýnda 2007’den bu yana sürdürülen müzakerelerin ilk baðlayýcý imzalarý atýldý. 176 yýllýk üniversite bu kez Kafkasya’daki yeni döneme tanýklýk ediyordu.

 

Türkiye ile Ermenistan iliþkilerini normalleþtirmeye yönelik ‘Türkiye ile Ermenistan Arasýnda Diplomatik Ýliþkilerin Kurulmasýna Dair Protokol’ ve ‘Türkiye ile Ermenistan Arasýnda Ýliþkilerin Geliþtirilmesine Dair Belge’yi Ankara adýna Dýþiþleri Bakaný Ahmet Davutoðlu, Erivan adýna da Ermenistan Dýþiþleri Bakaný Edvard Nalbandyan imzaladý. Kafkaslar’daki 100 yýllýk tabularý yýkmaya namzet metinlerin imza töreninde ABD Dýþiþleri Bakaný Hillary Clinton, Rusya Dýþiþleri Bakaný Sergey Lavrov ve Fransa Dýþiþleri Bakaný Bernard Kouchner de hazýr bulundu. Ankara’nýn ýsrarý üzerine Zürih’e gelen bu üç dýþiþleri bakaný, Ermeni iþgali altýndaki Azeri topraklarý sorununun çözümü için çalýþan Avrupa Güvenlik ve Ýþbirliði Teþkilatý’nýn (AGÝT) eþ baþkanlarý ayný zamanda. AB’nin Dýþ Politikadan Sorumlu Yüksek Temsilcisi Javier Solana, AB Dönem Baþkaný Ýsveç’in Dýþiþleri Bakaný Carl Bildt de tarihî buluþmaya þahitlik edenlerdendi. Törenin aile fotoðrafý yeni sürecin uluslararasý konjonktürle ve dengelerle örtüþtüðünü yansýttý.

Ankara ile Erivan arasýndaki iliþkilerin normalleþmesi, sýnýrlarýn açýlmasý ve diplomatik baðlarýn kurulmasýný öngören belgelerin imzalanmasý kritik bir dönemi baþlattý ayný zamanda. Þimdi gözler her iki ülkenin meclislerinde. Zira sürecin iþlemesi için protokollerin meclislerde onaylanmasý gerekiyor. Protokolün TBMM’den geçmesi, Ermenistan’ýn iþgal ettiði Azeri topraklarýndan çekilmesine baðlý. Hâlihazýrda sürecin sorunsuz iþlediði görülüyor. Ermenistan Cumhurbaþkaný Serj Sarkisyan’ýn 14 Ekim’de Bursa’da oynanan Türkiye-Ermenistan maçýna geliþi ve karþýlaþmanýn baþtan sona dostluk içinde seyretmesi bunun en büyük kanýtý.

10 Ekim’de ayrýca, Türkiye’nin yýllardýr kurulmasýný istediði (1915 olaylarýnýn tam anlaþýlmasý için) ortak tarih komisyonunun temeli atýldý. Sürecin doðru iþlemesi durumunda, oluþturulacak Hükümetlerarasý Komisyon’un bir alt komisyonu bu görevi üstlenecek. Komisyon döneme ýþýk tutan arþivleri inceleyerek protokollerde atýf yapýlmayan ‘1915 olaylarý’ný inceleyecek. Böylece mesele politik alandan bir nebze olsun tarihî zemine taþýnacak. Ancak uzmanlar dönemin objektif olarak aydýnlatýlmasý için Türkiye ve Ermenistan’ýn yaný sýra Rusya, ABD ve Ýngiltere’deki belgelerin deðerlendirmeye tabi tutulmasý gerektiðini ifade ediyor. Aksiyon’un ABD’deki bir arþivden çýkardýðý 1890’lara ait belge uzmanlarýn bu yaklaþýmýný doðruluyor âdeta.

1893-1896 arasýnda ABD Büyükelçisi olarak Ýstanbul’da görev yapan Alexander Watkins Terrell’e (1827-1912) ait bu yazý, Terrell’in Ýstanbul’da bulunduðu sýrada Sultan II. Abdülhamid’le yaptýðý bir görüþmeyi yansýtýyor. Eþiyle birlikte Yýldýz Sarayý’na kabul edilen Büyükelçi Terrell, o dönemde sýnýrlý sayýda yabancýya nasip olan bu olayýn tüm ayrýntýlarýný Century Magazine isimli dergiye (aylýk) yazmýþ. Sultan’a yönelttiði sorulara aldýðý cevaplarýn yaný sýra Ýstanbul, Yýldýz Sarayý ve Sultan’a ait izlenimlerine de yer veriyor Terrell. 6 sayfalýk metin, derginin Kasým 1897 sayýsýnda yayýmlanmýþ. Bahse konu dergi, ABD Kongre Kütüphanesi’nde kamuya açýlmýþ. Terrell, yazýsýnýn büyük bölümünü o günlerde Batý’da tartýþýlan Osmanlý Ermenilerine ayýrmýþ. II. Abdülhamid ile Osmanlý devletinin meseleye yaklaþýmýný bizzat Sultan’ýn ifadeleriyle aktarmýþ. Görüþme 1890’larda gerçekleþtiði için, Ermeni meselesinin Avrupa ve ABD’de nasýl algýlandýðýný, dönemin diaspora Ermenileri ile onlarý destekleyen Hýristiyan misyonerlerin tutumlarýný yansýtýyor. Yani 1915’e uzanan sürecin sinyalleri deðerlendiriliyor. Hem de Sultan Abdülhamid’in verdiði cevaplar, örnekler üzerinden...

19 Mart’ta, bir cuma selamlýðýnýn ardýndan Saray’a davet edilir Terrell. Yabancý diplomatlarý Sultan’a takdim eden Münir Paþa ve Terrell’in tercümaný Gargiulo’nun da hazýr bulunduðu görüþme 2 saatten fazla sürer. Sultan II. Abdülhamid, Terrell’e devletin azýnlýklara bakýþ açýsýndan siyasi özgürlüklere, hatta Ermenilerin hayat standartlarýna kadar çok yönlü bir deðerlendirme yapar. Konuþmasýný örneklerle somutlaþtýrýr. Terrell’in yönelttiði sorulara cevaplar ve ABD halkýna yönelik mesajlar verir. Görüþme sonunda ABD’li Büyükelçi’den görüþmenin içeriðini Amerikalýlara aktarmasýný talep eder. Bu isteðini daha sonra Ýstanbul’dan ayrýlýrken görüþtüðü Terrell’e ikinci kez tekrarlar: “Türk hükûmetinin Ermeni ýrkýna yönelik uygulamalarýný Amerikan halký da bilsin.” Terrell, yazýsýný bu sözü tutmak üzere kaleme aldýðýný belirtiyor.

Ermeni meselesinin Batý’da kasýtlý olarak yanlýþ yansýtýldýðý fikrini savunan Terrell, bu konudaki düþüncelerini Sultan’a da anlatmýþ. Hatta Ýstanbul’dan ayrýlmasýndan sonra da Türkleri ‘Ermeni düþmaný’ gösteren deðerlendirmelere karþý yazýlar kaleme almýþ. Mesela 26 Nisan 1900’de New York Times’ta çýkan bir deðerlendirmesinde Tanzimat’tan dolayý Sultan’ý eleþtirenlere þöyle sesleniyor: “Onu dürüst bir insan olarak görüyorum. Kendisini gayet iyi tanýyorum ve inanýyorum ki Avrupa’da iken karþýlaþtýðým en entelektüel insan.”

Terrell’in Ýstanbul, Yýldýz ve Abdülhamid izlenimleri de hayli renkli. O dönemde Ýstanbul’da yaþayan 52 Amerikalýdan bir ikisi dýþýndakilerin misyoner eðitimciler olduðunu aktarýyor. Yýldýz Sarayý için ‘Avrupa’daki herhangi bir saraydan daha etkileyici’ nitelemesinde bulunuyor. Ayrýca Saray kapýlarýnda silahlý görevlilerin bulunmadýðýna vurgu yapýyor. Görüþmeyle ilgili detaylar gayet vurgulu: “Birçok kimse tarafýndan ‘taçlý katil’ olarak görülen bu yalnýz idareci, alçak ve müzikal bir sesle en asil duygularý dile getiriyor, yüzündeki babacan ve sempatik ifade, onun yanýna kabul edilmiþ ve onu zalim olarak görenlere daimi bir bulmaca gibi. Konuþurken, atlas sýrma ile iþlenmiþ bir divana oturdu. Aramýzda, üzerinde kendisinin sýk sýk içtiði sigaralar olan, mozaik iþlemeli küçük bir masa vardý. Konuþurken, mücevherli altýn bardaklarda çay ikram edildi. Oda, 16. Louis tarzýnda mobilyalarla döþenmiþti. Duvarlarý, bazýlarý muhteþem olan resimler, ipek halýlar ve eþsiz tasarýma sahip bir Türk kilimi süslüyordu.”

Terrell, 1897’de ABD Dýþiþleri Bakaný’na yazdýðý bir mektupta da Avrupa’da Osmanlý için yayýlan ‘Hasta Adam’ tabirinin doðru olmadýðýný, Osmanlý’nýn silah kapasitesini ve 106 milyonluk inançlý Müslüman dünyasýnýn Sultan’a olan baðlýlýðýný nazara vererek açýklýyor. Terrell, 1893’te ABD’de sahnelenmek istenen, hz. Muhammed (sav)’i (sas) olduðundan farklý gösteren ‘Muhammed’ adlý tiyatro oyununun kaldýrýlmasýna da aracýlýk etmiþ. Büyükelçi Terrell’in samimi deðerlendirmeleri özellikle ABD’deki Ermenileri çileden çýkarmýþ. 1912 yýlýnda ölene kadar birçok kez yýpratýlmaya çalýþýlmýþ, kaleme aldýðý bu yazýdan ötürü. Ancak o, çizgisini ölene dek korumuþ.

New York’ta 1880’de kurulan ve 1930’a kadar yayýnýný sürdüren Century Dergisi’nde ‘Sultan Abdülhamid ile Röportaj’ baþlýðýyla verilen yazýnýn diðer önemli noktalarý þöyle:

 Sebep ne olursa olsun, kesin olan bir þey var ki Sultan’ýn kendisinin ve davranýþlarýnýn Amerikan basýnýnda yer alan yansýmalarý genellikle yanlýþlar ve suçlamalarla doludur.

 Sultan, Osmanlý’da son zamanlarda yaþanan kargaþalarýn, ABD basýný tarafýndan hiçbir zaman doðru bir þekilde verilmediðini söyledi ve kendisinin söyleyeceklerini Amerikan halkýnýn bilmesini saðlayacaðýmý umduðunu belirtti. Ardýndan þöyle devam etti: “Tatarlar ve Perslerin sürekli iþgalleri altýnda ezilmiþ olan Ermeniler çok büyük sayýlarda göç etmeye baþladýlar ve Osmanlý idarecilerinden korunma elde ettiler. Onlara nazikçe ve misafirperverane davranýldý. Sürekli olarak savaþ içerisinde olan hiçbir ülke, endüstriyel ve ticari bir arayýþýn peþine düþemez. Bu yüzden ilk sultanlar hep fetihle meþgulken, tüm ticari alanlar ve üretim alanlarý Hýristiyanlar, baþlýca da Ermeniler tarafýndan tekelleþtirildi. Dinlerine karþý da hoþgörü gösterildi, Müslümanlar ALLAH’a ibadet eden bütün dinlere karþý müsamahakârdýr. Böylece Ermeniler geliþti ve dört yüzyýl boyunca Osmanlý idaresi altýnda kaldýlar. Osmanlý Ýmparatorluðu’nun bankacýlarý, üreticileri ve müteahhitleri oldular. Tarihî kiliselerinde ve manastýrlarýnda açýk bir þekilde ibadet ettiler, ihtiyaç olduðunda da yeni ibadethaneler inþa ettiler.

 Kur’an-ý Kerim, zulmü yasaklamýþken ve savaþ hâlleri dýþýnda ALLAH’a inananlarýn korunmasýný þart koþarken, bir Müslüman dinî sebeplerle bir Ermeni’yi nasýl öldürebilir?

 Sultan, Ermenilerin baþýna gelen felaketlerin sebebinin dinleri olmadýðý hususunda bazý deliller sundu: “Babam Sultan Abdülmecid tarafýndan Ermeni asýllý olan Dadian’a, kraliyete ait bir barut fabrikasýnýn kontrolü teslim edilmiþ. Biz çocukken babamýn, beni ve kardeþimi Dadianlarýn evine götürdüðünü ve orada iki gece uyuduðumu hatýrlýyorum. Babam Sultan Mecid, Dadian’ý memnun etmek için ona evinin bitiþiðinde büyük bir arsa da verdi. Kendi imkânlarýyla burada bir kilise inþa ettirdi ki soðuk havalarda buraya gidebilsin, ibadetini yerine getirebilsin. Bir Ermeni olan Kuetzroglian, sarayýn tüm giyim, mücevher, mobilya iþleriyle ilgilenmek için görevlendirilmiþti. Bizim büyük bir gözdemiz olmuþtu. Boðaz’da Asya tarafýnda bir evi vardý ve çok zengin olmuþtu. Kraliyete ait darphanenin tüm sorumluluðu Agop Efendi adlý bir Ermeni’deydi. Zenginlik elde etmeyi çok iyi biliyordu, kendisi de çok zengindi. Bir diðer Ermeni, Gümüþgerdan, saray kadýnlarýnýn giyimlerinden sorumluydu. Hâlâ burada yaþýyor ve oldukça zengin. Ermeni Balyanlar, babadan oðla geçen bir gelenekle Osmanlý sultanlarýna nesiller boyunca saraylar inþa ettiler. Dolmabahçe, Çýraðan, Beylerbeyi, Yýldýz ve benzeri… Bunlardan biri de þimdi benim mimarým. Ermeni Bakan Artin Paþa babamýn Dadian’a verdiði Beþiktaþ’taki büyük evde yaþýyor. Bayýndýrlýk iþlerini idareden sorumlu bakaným Michael Efendi de bir Ermeni. Bütün kamu arazilerinin ve bana ait gayrimenkullerin kontrolü onun elinde. Birçok Ermeni, onun isteðiyle ve benim onayýmla ofiste tutulmaktadýr. Size burada çalýþanlarýn isimlerinin ve aldýklarý maaþ miktarýnýn listesinin verilmesini saðlayacaðým (Yandaki liste).”

 “Ermeni bir ciltçi geçtiðimiz aðustos ayýnda þehirde yaþanan kargaþalardan sonra Amerika’ya kaçtý. Bana bir mektup yazdý, Ýngilizce bilmediðinden dolayý iþ bulmakta zorlandýðýný ve geri dönmek istediðini söylüyordu. Þimdi Hýristiyanlar, benim söyleyeceklerime çok zor inanýyorlar, bu adamýn geri dönebilmesi için kendisine bin frank gönderilmesi talimatýný verdim.”

 Sultan, kendi hükûmeti veya halkýnýn hiçbir Hýristiyan’ý dinî inançlarýndan dolayý cezalandýrmadýðýný defalarca tekrar etti.

 Sultan’a misyoner Cyrus Hamlin’in Aralýk 1893’te Independent’te yer alan; Ermeni devrimcilerin kendi halklarýna karþý þiddet uygulamalarý için kýþkýrtmak ve Hýristiyan dünyasýnýn sempatisini kazanmak amacýyla Türklere zulmetmek ve evlerini ateþe vermek niyetinde olduðuna dair bilgileri sundum.

 Sultan, Yunan bölgesindeki kargaþa konusunda þöyle konuþtu: “Maalesef Hýristiyan ve Müslüman tebaa arasýndaki çatýþmalar hakkýndaki gerçek, Hýristiyan gazetelerinde hiçbir zaman yayýmlanmadý. Hiçbir Müslüman, eðer ALLAH’a inanýyorsa, dinî inancýndan dolayý bir adamý cezalandýramaz... Hýristiyan Avrupa’sý, 1827’deki Yunan devriminde askerlerin aþýrýlýklarýndan dolayý Osmanlý Ýmparatorluðu’na karþý kýþkýrtma yaparken, bir þehirde teslim olan 27 bin savunmasýz Türk’ün öldürülmesine tepki göstermiyor.”

 Sarayda ilk akþam yemeðimde masanýn baþýna Sultan oturdu, saðýnda eþim, solunda da ben vardým. Osman Paþa, Ýsmail Paþa, Veziriazam ve diðer bakanlar da geri kalan konuklardý… Masa servisi ve dekorasyonlar, yemek odasýnýn muhteþemliði, Hýristiyanlar dýþýnda kimsenin içmediði þaraplarýn mükemmelliðini hiçbir þey geçemez. Her paþa, rütbesini gösteren yýldýzlar ve süslemelerle kaplý þeyler giyiyordu.

 Sultan, Ýzmir ve Mezopotamya eyaletlerinde, Ýmparatorluða benim tarafýmdan tanýtýlmýþ, tatlý patates yetiþtirilmesindeki baþarýsýný açýk bir memnuniyetle aktardý.

 Abdülhamid’in Osmanlý Sultaný olmasýnýn yaný sýra 106 milyon halkýyla Muhammedî dünyanýn da ruhani lideri olduðu hatýrlatýldý. Tebaasýnýn kendisine gösterdiði aþýrý sevgi karþýsýnda insan þaþýrmýyor.

 Her ne kadar þehzade iken Fransýz eðitimi alsa da Sultan her zaman Türkçe konuþuyor… Yýldýz’da bir saray kütüphanesi kurulmuþtu. Kütüphanenin raflarý, ABD’nin ve Avrupa’nýn baþlýca ülkelerinin standart yazarlarýnýn kitaplarýyla doluydu. Burada ayrýca Arabistan’ýn bilim, sanat ve þiirin beþiði, Avrupa’nýn ise cehalet içerisinde olduðu dönemde yazýlmýþ Arapça eserler de bulunuyordu.

 50 yaþýný geçmiþ olan Sultan, orta boylu, teni açýk zeytin renginde, koyu saçlý, yüksek alýnlý ve büyük koyu kahverengi gözlü birisi. Yüzünde çoðunlukla üzüntülü bir ifade var. Sultan’ýn kendi giyimi her zaman sade. Kýrmýzý bir fes, frak, koyu mavi pantolon, sert deriden imal edilmiþ ayakkabý giyiyor. Çelikten kýný olan ve elinin altýnda tuttuðu bir kýlýç kostümünü tamamlýyor. Yanlýz bayramlarda renkli giyiniyor. Altýnlarla kaplý bir tahtta, ihtiþamlý giyinmiþ sivil ve askerî yöneticilerin tebriklerini kabul ediyor.

 

 

Teksaslý süvarilerin tuðgeneraliydi

 

Alexander Watkins Terrell, 3 Kasým 1827’de Virginia’da doðdu. 1832’de ailesi Mississippi’ye taþýndý. Missouri Üniversitesi’nden mezun olduktan sonra Booneville’de hukuk okudu. 1849’da Missouri barosuna kabul edildi. Teksas’a taþýndýktan (1852) sonra Ýkinci Bölge Mahkemesi’nin yargýçlýðýna getirildi. 1863’te Arizona Tugayý, Birinci Teksas Süvari Alayý’na binbaþý olarak girdi; yarbay ve ardýndan albaylýða terfi ettikten sonra Mansfield ve Pleasent Hill savaþlarýna katýldý. Bu dönem Teksas Süvarileri’ni komuta etti. 1865’te tuðgeneralliðe yükseltildi. Ýç savaþýn sonunda Mexico’ya gitti, kýsa süre Ýmparator Maximilian’a hizmet etti. 1876’dan 1883’e kadar 4 dönem Teksas Senatosu’nda görev yaptý ve 1891’de Teksas Temsilciler Meclisi’ne seçildi. ABD Baþkaný Grover Cleveland kendisini Osmanlý Ýmparatorluðu’ndan sorumlu tam yetkili büyükelçi-bakan (1893-1897) olarak atadý. 1903 ve 1905’te iki kez daha eyalet temsilcisi olarak seçildi. 1909-1911 arasýnda Teksas Üniversitesi Yönetim Kurulu’nda yer aldý. Ayný zamanda Teksas Eyaleti Tarih Birliði’nin baþkanýydý. Ýlk eþi ve beþ çocuðunun annesi Missouri’li Ann Elizabeth Boulding 1890’da öldü, Tekaslý ikinci eþi Sarah D. Mitchell 1871’de hayatýný yitirdi. Üçüncü kez Anne Holiday Anderson Jones ile evlendi. Terrell 9 Eylül 1912’de Mineral Wells’te öldü ve eyalet mezarlýðýna gömüldü.

 

 

1890’larda Osmanlý Hükümeti’nde çalýþan Ermenilerin listesi *

 

Adý      Görevi Maaþ/Kuruþ

 

Micael Paþa     Bayýndýr Bakaný                              24 000

Artin Zeku Efendi      G.Menkuller B. Direktörü      3 000

Hikiman Efendi          Orman Müfettiþi                    3 000

Agop Efendi   Darphaneden Sorumlu                      2 000

Joseph Efendi             Suriye-Þube Direktörü          2 500

Kevrok Efendi           Edirne-Þube Direktörü           2 500 

Leon Efendi   Edirne-Çiftlik Direktörü                     2 500

Kirkor Pashyan           Selanik-Çiftlik Direktörü       2 500

Ussep Efendi  Mimarlýk Bürosu                                2 500

Avedis Efendi            Halep-Gayrimenkul Ofisi         2 250

Andon Efendi            Komisyon Üyesi                      2 000

Nikolaki Efendi          Mimarlýk Bürosu Direktörü     1 850

Navum Efendi            Kâtip-Muhasebe Bürosu        1 500

Parsek Efendi             Kâtip-Yasal Ýþler Bürosu       1 500

Yossef Efendi            Kâtip Þefi                               1 500

Hamparsum                Doktor                                  1 500

Kiosseyan Efendi       Kâtip-G.Menkuller Bürosu      1 400

Carebat Efendi           Muhasebeci                            1 400

Abaraham Efendi       Müfettiþ                                   1 200

Sahak Efendi              Kâtip-Muhasebe Bürosu         1 100

Stepan Efendi            Kâtip                                       1 100

Mohses Arslam           Kâtip                                     1 100

Agop Efendi              Suriye-Mülkiye Sekreteri          1 000

Vahan Bey                 Doktor                                    1 000

Mýgýrdých Efendi        Mülkiye Sekreteri                      950

Horsak Efendi            Selanik-Makine Mühendisi        750

Hazar                          Hamamcý                                 750

Shaisan Efendi           Baðdat-Teknisyen                      600

Carebet                       Yýldýz Sarayý-Kutu Üreticisi      600

Siroon Efendi             Kâtip                                         400

Dicran Efendi             Musul-Kâtip                              350

Mithran                       Saatçi                                       350

Mihran Efendi            Ormancý                                     300

Hamparsum    Takunya Ýmalatçýsý                                 300

Sahak  Kahveci                                                           170

Artin   Ahçý                                                                  230

Antranik         Çöpçü                                                   200

 

(*) Sultan Abdülhamid’in Terrell’e verdiði Osmanlý Hükümeti için çalýþan sivil Ermenilerin listesi. Liste, toplam 106 kiþiden oluþu-yor. O dönemde 1 gümüþ kuruþ, 4,5 ABD senti ediyor. Maaþlarýn aylýk toplamý 110.655 kuruþ.

Aksiyon


There are no comments for this topic. Do you want to be the first?