Gönderen Konu: Cabir Bin Hayyan (Kimyanýn Kurucusu )  (Okunma sayısı 468 defa)

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

Çevrimdışı Renanet

  • UzMaN ÜYE
  • ***
  • İleti: 1959
  • Teþekkür 15
Cabir Bin Hayyan (Kimyanýn Kurucusu )
« : 06 Aralık 2009, 20:12:47 »
Batýda Geber olarak bilinen Cabir bin Hayyan (721–815), baþta kimya olmak üzere, týp, eczacýlýk, metalürji, astronomi, felsefe, fizik gibi ilim dallarýna katkýlarýyla bilim tarihçileri tarafýndan tanýnan Müslüman bir âlimdir. Kûfe'de eczacý bir babanýn çocuðu olarak doðmuþtur. Maddelerin altýna dönüþtürülmesi (transmutasyon) için metotlar geliþtirmeyi hedefleyen simya ilminin babasý olarak bilinen Cabir bin Hayyan, geliþtirdiði element anlayýþý, denge teorisi yaklaþýmý, tatbikatlarý, icat ettiði âlet ve düzeneklerle kimyanýn babasý kabul edilmektedir.

Ünlü Fransýz bilim tarihçisi M. Berthelot'in onun hakkýndaki düþünceleri þöyledir: "Aristo'nun mantýk ilmindeki yeri neyse, Câbir bin Hayyân'ýn kimya ilmindeki yeri de odur. Aristo, mantýðýn kurucusu ve üstadý olarak kabul edildiði gibi, Cabir bin Hayyan da kimyanýn kurucusu ve üstadýdýr." Julius Ruska, Lâtin kimyasýnýn temellerini Yunanca deðil, bilakis Arapça orijinal eserlerin tercümelerinin saðladýðýný belirtmektedir.1 Yaþayan ilim tarihçimiz Fuat Sezgin de, týp, fizik, astronomi, felsefe alanýnda birçok eser kaleme alan, âlemde görülebilen veya görülemeyen her þeyin belli bir düzenin neticesi olduðunu belirten Cabir bin Hayyan'ýn, genetik ilmine iþaret eden þu sözlerini nakletmektedir. "ALLAH bize fizikî kanunlar vermiþtir. Bunlarla bitki, hayvan hattâ insanýn benzerini yapabiliriz. ALLAH beþere öyle kabiliyetler bahþetmiþtir ki, beþer, kâinattaki bütün sýr perdelerini bununla çözmeye muktedirdir."

Eserleri
Cabir bin Hayyan; uygulamalý fizik-kimya, teorik fizik-kimya, madenler fizik-kimyasý, matematik, astronomi, felsefe ve dinler tarihi gibi çok deðiþik alanlarda sayýlarý yüzlerle ifade edilen eser kaleme almýþtýr. Ýlim tarihçisi Ýbn Nedim, Cabir'in çalýþmalarýný þu þekilde tasnif eder: Gökyüzü, Yerküre, Ay, Güneþ, Taþlar, Tuzlar, Mürekkep (Bileþik), Hayvanlar, Bitkiler, Gizli Mineraller, Kýrmýzý Boya, Mayalanmýþ Sývýlar (Büyük ve Küçük Kitap), Ýç Amalgamlar, Dýþ Amalgamlar, Civa Ruhu, Yumurtalar, Kan, Ýdrar, Mayalanmýþ Sývýlarýn Kalýntýlarý, Mürekkep (ikinci kitap), Cevherler (kýymetli taþlar), Boyalar, Parfümler, Kokular, Çamur, Yaradýlýþýn Unsurlarý (1 ve 2), Mükemmellik, Tek (Ýlâhî birlik hakikatini ele alan büyük ve küçük olmak üzere iki kitap), el-Rükn, Açýklama, Nizam, Iþýk, Akýl Yürütme Üzerine Temellenmiþ Süreçler, Kabaran Deniz, Ýcra Etme, Müdafaa Edilmiþ Akýl, Mücerretler (Cismanî olamayanlar mânâsýnda).1

Batýlý âlimlerin Cabir'in birçok eserini tercüme ederek sahiplendiði bir gerçektir. Meselâ Summa Perfectionis adýyla yayýmlanan eserin büyük ölçüde Cabir'in Yetmiþlik Kitabýna dayanýlarak yazýldýðý ortaya çýkmýþtýr.2 Bu eser, Avrupa'da kimya ile ilgilenenler tarafýndan el kitabý olarak kullanýlmýþtýr.

Cabir'in Batý'daki tesiri daha 14. yüzyýlda baþlamakla birlikte, asýl kýymeti Kitabu's-seb'ûn (Yetmiþ Kitap) adlý eserinin Book of Seventy adýyla Ýngilizceye çevrilmesiyle anlaþýlacaktýr. Ayrýca, Kitab el-Usûl isimli eserin Liber radicum Rasis de alkimia adýyla Lâtince tercümesi günümüze ulaþmýþtýr.2

Geliþtirdiði âletler, yöntemler ve kimyevî maddeler
Teorisiz pratiðin hiçbir yere varamayacaðýný belirten2, Doðu ve Batý ilmine önemli ölçüde tesir eden ve Roger Bacon tarafýndan ustalarýn ustasý olarak da anýlan Cabir bin Hayyan'ýn ilk defa elde ettiði birçok kimyevî bileþik ve madde vardýr. Bunlardan bazýlarý, saf kükürt tuzlarý, niþadýr (NH4Cl), üstübeç [2PbCO3.Pb(OH)2], cehennem taþý (AgNO3), kezzap (nitrik asit, HNO3), zaç yaðý (sülfürik asit, H2SO4), güherçile (hint) (KNO3), sirke asidi (CH3COOH), süblime (HgCl2) ve kurþun þekeri [Pb(CH3COO)2], sülügen (civa oksit), arsenik oksit, þap ve hidroklorik asittir (HCl).1,2,3 Cabir ayrýca nitrik asitle hidroklorik asidi birleþtirerek o gün için altýn ve platini çözen tek madde durumundaki yeþilimsi bileþiði (kral suyu) elde etmiþtir. Paslanmayý önleyen madde geliþtirmiþ, Razi'ye etanolü bulmasý yolunda ipucu vermiþtir.4 Batýlý bazý bilim adamlarý optik ve mercekler kanununun keþfini de Cabir bin Hayyan'a dayandýrýr.

Organik maddelerin distilasyonuna büyük önem veren2 ve dünya üzerindeki ilk kimya lâboratuvarýný kuran Cabir bin Hayyan, tabiattaki maddelerin saf olmadýðýný belirtmiþ ve bunlarý saflaþtýrarak saf elementler elde etmeye çalýþmýþtýr. Meselâ suyu tekrar tekrar damýtarak saflaþtýrmýþtýr. Cabir, kimyevî iþlemlerde kullanmak üzere tasarlamýþ olduðu âletlerle kimyaya büyük katkýlarda bulunmuþtur. Bunlar arasýnda en dikkat çekenlerden biri, damýtmayý kolaylaþtýran, daha verimli ve güvenli bir þekilde yapýlmasýný saðlayan imbiktir.

Ýmbik: Arapça El-inbik kelimesiyle ifade edilen bu araç, içine konulan maddelerin ýsýtýlarak damýtýlmasýný veya ayrýþtýrýlmasýný saðlar.

Still Damýtýcý: Bu damýtýcý, karýþabilen veya karýþtýrýlamaz sývýlarýn karýþýmýnýn ýsýtýlarak buharlaþtýrýlýp yoðunlaþmasýný saðlayan bir sistemdir. Parfüm, ilâç vb. üretiminde kullanýlýr.

Cabir bin Hayyan oksidasyon (metallerin yüksek sýcaklýkta ýsýtýlarak oksitlerine ayrýþtýrýlmasý), bunun tersi olan redüksiyon, buharlaþtýrma, süblimleþtirme (saflaþtýrma-tasfiye), eritme, süzme, damýtma, kristalleþtirme (billurlaþtýrma) gibi yöntemler geliþtirmiþtir. Çeþitli metal ve çelik üretim usûllerinin geliþtirilmesi, deri ve bez boyalarýnýn hazýrlanmasý, kükürtlü bileþiklerden arsenik ve antimuan, bitkilerden yað elde edilmesi, metallerin saflaþtýrýlmasý, kumaþýn boyanmasý, su geçirmez elbiselerin cilâlanmasý, manganez dioksitin cam yapýmýnda kullanýlmasý ve günümüzde hâlâ kullanýlan camýn renklendirilmesi gibi buluþlarý da gerçekleþtirmiþtir.1,3,4,5 Cabir bin Hayyan ve diðer Ýslâm âlimleri vasýtasýyla Avrupa dillerine geçmiþ kimya ile ilgili bazý tâbirler de vardýr. Alkol (el-Kuhl, Alcohol), üstün tasfiye âleti (el-Ýnbik, Alembic), alkali (al-kali, alkali), ismid (Antimony), aludel (kap-kacak), çinko asidi (tutti), maðara tuzu (Rec-ül-gar, realgar) bunlardan bazýlarýdýr.5 Bu tâbirler ve yöntemler günümüz kimyasýnda hâlen kullanýlmaktadýr. Bunlardan bazýlarý kireçleþtirme (calcination), kristallendirme, filtreleme, sývýlaþtýrma ve arýtma olarak, modern kimyanýn hâlen kullandýðý ve vazgeçemediði tekniklerdir.

Atomun bölünebilirliði konusundaki fikri
Cabir, atomun parçalanabilirliði konusunda þunlarý söylemiþtir: "Madde yoðun enerjidir. Bu yüzden Yunan fizikçilerinin maddenin bölüne bölüne parçalanamaz en küçük bir parçayla son bulduðuna ve maddenin bu sayýsýz parçalanamayan kýsýmlardan meydana geldiðine dâir iddialarý yanlýþtýr. Onlarýn parçalanamaz en küçük parça, yani atom olarak tâbir ettikleri bu nesne parçalanabilir ve bu parçalanma neticesi büyük bir enerji hâsýl olur. Bu öyle bir enerjidir ki, bir habbeciðin (taneciðin) bir þekilde parçalanmasý, ALLAH saklasýn, Baðdat gibi büyük bir þehri yok edebilir." Bu da gösteriyor ki Cabir bin Hayyan baþta Niels Bohr, Albert Einstein ve John Dalton olmak üzere Batýlý bilim adamlarýndan 1.000 yýl önce atomla ilgilenmiþ ve bu konuda fikirler ileri sürmüþtür.

Eðitim felsefesiyle de ilgilenen Cabir bin Hayyan, kiþiye kabiliyetine uygun bir eðitim verilmesi gerektiðini belirtmiþtir. Fuat Sezgin; Cabir bin Hayyan ve onu takip eden er-Râzi gibi Ýslâm âlimleri tarafýndan yüz yýllar boyunca geliþtirilmiþ kimya ilmine bu ölçüde katkýda bulunmuþ hiçbir âlimin olmadýðýný belirtmektedir.2

Dipnotlar:
1. Modern Kimyanýn Kurucusu Cabir b. Hayyan, Prof. Dr. Esin Kahya, Türkiye Diyanet Vakfý Yayýnlarý No:183, Ankara, 1995.
2. Prof. Dr. Fuat Sezgin, "Ýslâm'da Bilim ve Teknik", Sayfa 97–108, Çev. Abdurrahman Aliy, TÜBA Yay., Ankara, 2007.
3. Bilim Tarihi, Colin A.Ronan, Tübitak Yayýnlarý, Editör Prof. Dr. Ergün Türkcan.
4. Müsbet Ýlimde Müslüman Âlimler, Mahmut Karakaþ, Kültür Bakanlýðý Yayýnlarý No:1289.
5. Müslüman Ýlim Öncüleri Ansiklopedisi Sayfa 64–71. 

Ahmet IÞIK  /Sýzýntý Aylýk Ýlim Kültür Dergisi
Bir  çiçekte gördügüm gülüþüne hasret bir ömür....
Bakýþlarýnýn  sýzlattigi yüregime gömdüðüm
Ömrüm sana  özlem dolu sözler göndersede sana yalnýz sana özel  sözlerin anlamlarýyla hitap etmeyi  bir ömre  bedel isterdim....