Gönderen Konu: El Battânî :Astronomide bir öncü  (Okunma sayısı 424 defa)

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

Çevrimdışı Renanet

  • UzMaN ÜYE
  • ***
  • İleti: 1959
  • Teþekkür 15
El Battânî :Astronomide bir öncü
« : 06 Aralık 2009, 20:26:38 »

El-Battânî, Harran’ýn1 Battân kasabasýnda doðdu (859–929). Asýl adý Muhammet bin Cabir bin Sinan er-Rakki el-Harranî’dir. Ebu Abdullah künyesi ve Battânî ismiyle meþhur olmuþtur. Dünyanýn gelmiþ geçmiþ en meþhur 20 astronomundan biri kabul edilir.
Battânî, ilimdeki gâyesini þu esas üzerine bina eder: “Ýnsan, ALLAH’ýn (cc) varlýðýný, birliðini, kudretini ve eserlerinin mükemmelliðini baþta astronomi olmak üzere, ilimler sayesinde öðrenebilir. Meselâ þu görünen yýldýzlar, üstünde yaþadýðýmýz bu dünya ve dünyanýn hareketleri ALLAH’ýn (cc) varlýk ve birliðinin açýk bir delilidir.”

Güneþ sistemini tespiti
Battânî’nin çalýþmalarýnýn tamamý astronomiyle ilgilidir. Battânî bugünkü Halep’in 160 km doðusunda Fýrat nehri kýyýsýndaki Rakka þehrinde bir rasathane (gözlem evi) yapmýþ; Güneþ ve Ay’ýn görünür çaplarýnda yýl boyunca meydana gelen deðiþiklikleri ölçmede, önceki ilim adamlarýnýn yaptýðý çalýþmalara katkýlarda bulunmuþ; Güneþ, Ay ve gezegenlerin hareketlerini, yörüngelerini daha doðru bir þekilde belirlemeye çalýþmýþtýr. Güneþ’in Dünya’dan en uzak bulunduðu noktadaki hareketini keþfetmiþ, Dünya’nýnkine göre Güneþ’in yörünge eðimini ve Dünya’nýn dönüþ eksenindeki deðiþme deðerlerini bulmuþtur. Kendisinden beþ asýr sonra gelen Kopernik’in 23° 35ý olarak bulduðu Dünya’nýn ekliptik eðimini o, 23° olarak hesaplamýþ, bugün bilinen açý deðerini yaklaþýk yarým dakikalýk bir farkla bulmayý baþarmýþtýr.

Güneþ ve Ay tutulmalarý
Battânî, kendi geliþtirdiði güneþ saati zâtü’l-halak,2 duvara tespit edilmiþ büyük kadran3 ve daha sonralarý triguetum (zâtü’þ-þubeteyn) adý verilecek âlet ile, Rakka’da, bazý fezâ hâdiselerinin yaný sýra, Güneþ ve Ay tutulmalarýný rasat etmiþ ve elde ettiði bilgilerle Ay ve gezegen hareketleri hakkýndaki bilgileri düzeltmiþ, yeni Ay’ýn görülme þartlarýný tayine yarayan bir usûl geliþtirmiþtir. Yaptýðý gözlemlerle tam 489 yýldýzý sýnýflamayý baþarmýþtýr. Battânî, yaptýðý bu son derece hassas rasatlar neticesi güneþ yýlýný (tropik seneyi) ilk defa 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak gerçek deðere çok yakýn hesaplamýþtýr. Çaðýmýzdaki son derece geliþmiþ teleskoplar ve ilmî hesaplamalar neticesi ise bu deðer, 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmýþtýr.

Kýble tayini konusundaki çalýþmalarý
Battânî, Müslümanlar için büyük ehemmiyet arz eden kýble yönünün farklý coðrafyalarda hesaplanabilmesine yönelik çalýþmalar yapmýþtýr. Kýble doðrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiþ, bu ikisinin farkýný alýp kýble doðrultusunu bulmuþtur. Hazýrlanan cizlere, usturlablara ve rubu tahtalarýna kýble cetvellerini eklemiþtir.

Matematik, trigonometri ve diðer çalýþmalarý
Trigonometrinin gerçek mucidi olarak da kabul edilen Battânî, astronomi çalýþmalarý sýrasýnda matematik ve trigonometriden faydalanmýþ (bu konuda “ilk” kabul edilir), küre ve düzlem trigonometrisi üzerinde araþtýrmalar yapmýþtýr. Bilhassa astronomik cetvel (zic) hazýrlarken trigonometriyi çok iyi kullanmýþtýr.
Battânî’nin keþif ve baþarýlarýndan bazýlarý þöyledir:
1- Matematik alanýnda Yunan kiriþi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamýdýr.
2- Ýlk defa kotanjant kavramýný geliþtirmiþ ve dereceli bir tablo oluþturmuþtur.
3- Ay’ýn boylamda ortalama hareketini tespit etmiþtir
4- Güneþ ve Ay’ýn görünür çaplarýný ölçmüþtür.
5- Güneþ’te bir yýl, Ay’da ise bir ay zarfýnda gözlenen deðiþiklikleri hesaplamýþtýr.
6- Ay’ýn tutulma derecesinin hesabý için çok saðlam bir metot geliþtirmiþtir.
7- Küre trigonometrisinin ba–zý problemlerini ortografik projeksiyon yardýmýyla incelemiþtir.
8- Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekantýn tariflerini yapan ve bunlarý gerçek mânâda ilk defa kullanan kiþidir.
9- Gerçek astronomik cetveli (zic, yýllýk) hazýrlayan ilk ilim adamýdýr.
10- Sýfýrdan 90 dereceye kadar açýlarýn trigonometrik deðerlerini hesaplamýþtýr.
11- Cebir çözüm metotlarýný trigonometrik denklemlere uygulamýþtýr.
12- Yukarýda bahsi geçen bütün matematik ve trigonometri teknikleri Batý Avrupa’da 15. yüzyýldan 17. yüzyýla kadar Kopernik, Kepler, Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamlarý tarafýndan da kullanýlmýþtýr.

Eserleri
Orta Çað Batý dünyasýnda eserleri ilk defa Lâtinceye çevrilen Müslüman ilim adamý olan Battânî, yaþadýðý devrin en önemli astronomu ve matematikçisidir. Batý, Battânî’nin astronomideki hizmetlerinin deðerini ortaya koymak adýna Ay’a onun ismini vermiþtir. Ay, Ay haritalarýnda Albategnus (el-Battânî) olarak kaydedildiðinden, Battânî Batý’da ‘Albategnus’ olarak þöhret bulmuþtur.
1)Kitabe’l-Zic: Bir astronomi cetvelleri kitabý olan bu eser 57 bahisten müteþekkildir. Battânî bunu yazma sebebini, diðer ziclerde gördüðü yanlýþlýk ve farklýlýklardan yola çýkarak gök cisimlerinin hareketleri konusundaki teorileri iyileþtirme ve neticeleri yeni gözlemlere dayanarak geliþtirme olarak açýklar. Bu eser Battânî’nin en hacimli, en fazla bilinen ve günümüze kadar ulaþan tek kitabýdýr. Özellikle hesap ve rasatlarýn neticelerini içine alan bir almanak özelliðindeki bu eser yalnýz Ýslâm dünyasýnda deðil, Orta Çað Avrupa’sýnda ve Rönesans’ýn ilk devirlerinde küre trigonometrisi sahasýnda önemli bir kaynak olmuþtur. Bu eserde, tespit edilmiþ her yýldýzýn uzaydaki yeri, yörüngesi ve hareketleri hesaplanmýþtýr.
Astronomi ve küre trigonometrisinin geliþmesinde belirleyici tesiri olan bu kitap, yazýlýþýndan üç asýr sonra Batý’da anlaþýlmýþ, 12. yüzyýldan 19. yüzyýla kadar tercüme ve þerhleri önce Lâtinceye, sonra da Ýspanyolcaya çevrilmiþtir.
Tycho Brahe’nin ve G.B. Ricioli’nin eserlerinde Kitabe’l-Zic’den ne kadar çok iktibas yaptýklarý, Kepler ve Galile’nin de Battânî’nin tespitleriyle yakýndan ilgilendikleri bilinmektedir. Kitabýn, 20. yüzyýlýn baþlarýnda Arapça aslýyla birlikte yeniden baskýsý yapýlmýþtýr.
2) Kitâb ü Mârifeti’l-Metâlii’l-Bürûc fî mâ Beyne Erbaati’l-Felek: Astronomiye dâir bu eserde, 12 burcun gök küresinin dörtte birindeki doðuþ noktalarýndan, Ay ve yýldýzlarýn doðuþ yerlerinden ve Ay’ýn tutulmasýndan bahsedilir. Battânî’nin, boylamlarý 0°’den 36°’ye tekabül eden yýldýzlarýn doðuþ yerlerini gösteren cetveline benzer cetveller bugün modern astronomide kullanýlmaktadýr.
3) Risâletü’n fi Tahkik-i Akdari’l-Ýttisalat: Yýdýzlarýn yan yana gelme ölçülerinin araþtýrýlmasýyla alâkalý olan bu eserde yýldýzlarýn ýþýklarýný göndermeleri, enlemlerden ve küre trigonometrisinden faydalanýlarak izâh edilmektedir.
Battânî’nin astronomiyle alâkalý diðer eserleri þunlardýr:
4) Risâletü’n fi Ameliyyati’t-Tercimi’d-Dakika
5) Kitab u Ta’dili’l-Kevakib
6) Ýlmü’n-Nücûm
7) Kitabü’n fi Ýlmi’l-Felek
8) Kitabün an Daireti’l-Bürüc ve’l-Kubbeti’þ- Þemsiyye
9) Muhtasarun Ii Kütübi Batlemyüsi’l-Felekiyye
10) Risâletü’n fi Mikdari’l Ýttisalati’l-Felekiyye
Kimler, hakkýnda ne dedi?
Battânî, Sâbiî Cetvelleri adýyla þöhret bulan yýldýz kataloglarýný hazýrlarken Avrupalýlar astronomi cetvellerini hesaplamak bir yana, Müslümanlarýnkine eþ rasatlarý bile henüz yapamamýþlardý. Battânî’nin buluþlarýný, Batýlýlar asýrlarca sonra kullanabilmiþ ve sahip çýkmýþtýr. Eserlerinden Batý’da çok faydalanýlan ve bir deha olarak kabul edilen Battânî, yazdýðý eserlerin Lâtinceye tercümelerinde Albategni veya Albategnus adýyla isimlendirilmiþtir.
Battânî’den ve çalýþmalarýndan haleflerinden Birûnî takdirle söz etmekte, Sa’îde’l-Endülüsî ise, Tabakâtü’l-Ümem adlý eserinde, Battânî’yi Ýslâm bilim tarihinde, yýldýz ve gezegenlerin hareketlerini doðru gözlemleyebilen bir âlim olarak gördüðünü ifade etmiþtir.
Batý dünyasýnda Gibbs ve Kremers gibi ünlü oryantalistler, Battânî’de müthiþ bir zekâ bulunduðunu, onun, Ýslâm dünyasýndaki her çeþit kültürü içine alan bir ansiklopedi gibi olduðunu belirtmiþlerdir.
Onsekizinci asrýn Fransýz astronomu Laland Battânî’yi gelmiþ geçmiþ en büyük 20 astronom arasýnda sayarken, bilim tarihçisi G. Sarton, onu çaðýnýn en büyük Müslüman astronomi âlimi olarak kabul etmiþ, bir baþka bilim tarihçisi Erich Bell ise, trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamýnýn Battânî olduðunu kaydetmiþtir.
Paris Ýslâm Enstitüsü profesörlerinden Jacques Risler, yeni trigonometrinin mucidinin ve trigonometrik baðýntýlarý bugün kullanýlan þekliyle formülleþtirenin Battânî olduðunu, Batý dünyasýna trigonometriyi onun öðrettiðini büyük bir cesaretle ifade etmiþtir.
Prof. Philip K. Hitti ise, Batý’da matematik bilginlerinin tanjant hakkýnda Battânî’den ancak beþ asýr sonra bilgi sahibi olabildiðini söylemiþtir.
M. Charles ise, Battânî’den söz ederken, onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk kullanan kiþi olduðunu, bunlarý güneþ saati hesaplamasýnda geliþtirdiðini, ona uzayan gölge adýný verdiðini, buna da modern geometride tanjant dendiðini belirtmiþtir.
Görüldüðü gibi, bizim dünyamýzýn el-Battânî gibi parlak insanlarý kendilerine bahþedilmiþ zekâ ve kabiliyetleri, insanlýðýn ortak mirasý olan bilimin geliþmesi istikametinde kullanmýþlar ve bu sahada asýrlarca eskimeyen keþif ve icatlara vesile olmuþlardýr. Köklerimizin ilim ve araþtýrmayla yoðrulduðu dikkate alýndýðýnda, bu maziden ilham alan günümüz genç nesillerinin de yakýn bir gelecekte ilim dünyasýna tekrar önemli katkýlarda bulunacaðýna, olimpiyatlarda gösterilen baþarýlarýn da bunun müjdecisi olduðuna inanýyoruz.

Dipnotlar
1. Urfa bölgesi binlerce yýllýk tarihinde pek çok medeniyete ev sahipliði yapmýþ ve özellikle Ýslâmiyet’in bu bölgede hâkim olmasýndan sonra, birçok bilim adamý ve filozofun yetiþtiði, dünyanýn ilk üniversitesinin de kurulduðu bir coðrafyadýr.
2. Zatü’l-halak (çemberli küre) iç içe geçmiþ çeþitli halkalardan meydana gelen bir gözlem âletidir.
3. Kadran: Dörtte bir daire þeklinde olup gözlem yapmak için kullanýlmýþ olan en eski âletlerden biridir. Rasathanelerin duvarýna tespit edilerek kullanýlan büyük þekli Ýslâm astronomlarý tarafýndan libne olarak adlandýrýlmýþtýr. Daha küçük boyutlardaki taþýnabilir þekline el-rub veya ruba tahtasý adý verilmiþtir.

Kaynaklar
- Bilim Tarihi, Colin A.Ronan,Tübitak Yayýnlarý, Akademik Dizi-1, Ýst, 2003, Sayfa 231-235.
- TDV Ýslâm Ansiklopedisi, Cilt 6, Sayfa 9-10, Ferruh Müftüoðlu.
- Müslüman Ýlim Öncüleri, Heyet, Iþýk Yay, 2005, Sayfa 73.
- Tarih Boyunca Ünlü Astronomlar, Haz. Uðurcan Saðýr, 2001, Sayfa 6-7, Öðrenci Tezleri, dermanscience.ankara.edu.tr
- Yeni Rehber Ansiklopedisi, Cilt 3, Sayfa 373-374
- Ýslâm ve Dünya Medeniyetler Tarihi, Bilge Erdem Yay, Þevki Ebu Halil, 2005, Sayfa 442.
 

Yusuf KARAOSMANOÐLU /Sýzýntý Aylýk Ýlim Kültür Dergisi 
Bir  çiçekte gördügüm gülüþüne hasret bir ömür....
Bakýþlarýnýn  sýzlattigi yüregime gömdüðüm
Ömrüm sana  özlem dolu sözler göndersede sana yalnýz sana özel  sözlerin anlamlarýyla hitap etmeyi  bir ömre  bedel isterdim....