Gönderen Konu: Ýbn_i Heysem  (Okunma sayısı 487 defa)

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

Çevrimdışı Renanet

  • UzMaN ÜYE
  • ***
  • İleti: 1959
  • Teþekkür 15
Ýbn_i Heysem
« : 06 Aralık 2009, 20:30:19 »
Ýlk Müslümanlar ilim ufuklarý, hakikat tutkusu ve araþtýrma aþklarýyla varlýk ve eþyayý didik didik etmiþ, çaðlar boyu birer kaynak olarak herkesin baþvuracaðý çok önemli tespitlerde bulunmuþ, uðradýklarý her yeri kendi engin zevklerine göre yeniden þekillendirmiþ ve týpký cennetlerin koridorlarý hâline getirmiþlerdi...

Miladî takvimin birinci bin yýl sonu; matematik, fizik ve astronomide zirvenin yaþandýðý bir dönemdir. Bu ilim dallarýnýn hepsinde aktif ve üretkenliði ile öne çýkan, 12. asýrdaki halefleri tarafýndan "Ýkinci Batlamyus" olarak adlandýrýlan ilim adamý Ýbn-i Heysem'dir.

10. asrýn ikinci yarýsýnda Irak'ta -muhtemelen Basra'da- doðmuþ olan Ýbn-i Heysem, Batý'da "Alhazen" olarak da bilinir. Alhazen, onun ilk adý olan "El-Hasan"ýn Lâtinceye çevrilmiþ hâlidir. Ýbn-i Heysem, ilmin hâmîsi olan ve özellikle astronomiye ilgi duyan Fatýmî Halifesi el-Hakîm'in hükümdarlýðý devresinde Kahire'ye gelmiþ, el-Ezher Üniversitesi'nin himayesinde ölümüne kadar (1040'lý yýllar) yaþamaya devam etmiþtir. Ýbn-i Heysem, Halife'ye Nil'in su akýþýný kontrol etmek için bir hidrolik projesi sunmuþ -bu, Asuan barajýnýn ilk projelerinden biridir- ancak Halife, projeyi reddetmiþtir.

Ýbn-i Heysem; matematik, astronomi ve fizik ilminin diðer dallarýndaki yoðun araþtýrma döneminden bir buçuk asýr sonra dünyaya gelmiþtir. Beni Musa, Sabit bin Kurra, Ýbrahim bin Sinan, el-Kûhî1 ve Ýbn-i Sehl gibi âlimler eðri yüzeyleri ve katýlarý ölçmüþ, yeni geometrik metotlar icat etmiþ ve integral toplamlarý metodunu geliþtirmiþlerdir. Bu bilginler, astronomideki matematik verileriyle, gözlem verilerini birleþtirmiþ ve merceklerin ilk optik hesaplarýný formüle etmiþlerdir.

Yukarýdaki biyografik bilgilerin dýþýnda Ýbn-i Heysem'in hayatý hakkýnda az þey bilinmektedir. Ne var ki, onun ilme katkýsý çok açýktýr. Ýbn-i Heysem'in görüntü ve ýþýk teorilerini ihtiva eden optik üzerine çalýþmalarý, 17. yüzyýldaki ilerlemelere ýþýk tutmasý açýsýndan, onun bilime en önemli katkýlarýndandýr. Ýbn-i Heysem'in geometri ve sayý teorisine kattýðý zenginlik, Arþimet'in tesiri altýnda devam edegelen yaklaþýmlarýn çok ötesine geçmiþtir. Ayrýca, ilmî araþtýrmalarda deneye öncelik veren Ýbn-i Heysem, modern bilimin temellerinin atýlmasýnda inkâr edilemez bir yere sahiptir.

Antik bibliyografyacýlar, 50'den fazlasý günümüze ulaþan, en az 96 ilmî çalýþmayý Ýbn-i Heysem ile birlikte anmaktadýrlar. Sahasýnda otorite sayýlan ve hacimli bir kitap olan Kitab el-Menazir (Optik Kitabý)2-4 dýþýndaki çalýþmalarýnýn yarýsý sadece matematik, 14'ü optik ve 23'ü astronomi üzerinedir. Ýbn-i Heysem ayrýca matematik felsefesi, statik, hidrostatik ve zamanýnýn -cebir hariç- bütün matematik dallarýyla alâkalý deðiþik konular üzerine yazmýþtýr.

Orta Çað'da Lâtince, Ýtalyanca ve Ýbraniceye çevrilen Ýbn-i Heysem'in çalýþmalarýna gösterilen itibar ve bu eserlerin tesiri çok az esere nasip olmuþtur. Onun, Optik Kitabý ve Yakýcý* Parabolik Aynalar Üzerine adlý incelemelerinin Lâtince tercümeleri, optik çalýþmalarýna yüzyýllarca kaynaklýk yapmýþtýr. Matematik sahasýndaki çalýþmalarý da; Roger Bacon, Fribourg'lu Frederick, Kepler, Snell, Descartes, Huygens ve daha nicelerine tesir etmiþtir.

Ýbn-i Heysem geometrik çalýþmalarýnýn birinde, paraboloid ve küre gibi katýlarýn hacmini hesaplamýþtýr. O, integral toplamý metodunu kullanmýþ ve Öklit'in Elementler adlý kitabýndaki bir önermeyi genelleþtirmiþtir. Baþka bir incelemede, iki boyutlu þekillerde çevre ayný olmak þartýyla çemberin en büyük alana, katýlarda ise yüzey ayný olmak þartýyla kürenin en büyük hacme sahip olduðunu ispatlamanýn yolunu açmýþtýr. Bu problemleri çözmek için Ýbn-i Heysem, ikili integrale yol açan, katýlarýn bilinen ilk açý teorisini formüle etmiþtir.1-3 Bu çalýþma, projektif metot ve sonsuz küçükler metodunu birleþtirmekle matematik sahasýnda zamanýnýn en ileri incelemesi olmuþtur.

Ýbn-i Heysem'in en önemli geometrik incelemelerinden bazýlarý, konik kesitler** teorisi üzerinedir. MÖ 3. asýrda yazýlan Apollonius'un Konikler adlý eseri, MS 9. asýrda Arapçaya çevrilmiþtir. Fakat Konikler'in son (sekizinci) kitabýnýn Yunanca aslý uzun zaman önce kaybolmuþtu. Ýbn-i Heysem'in hacimli bir incelemesi, kaybolan bu kitabýn yeniden inþasý için kullanýlmýþtýr. O ayrýca, antik zamandan beri bilinen düzgün yedigen gibi katý cisimleri ve yenilerini inþa etmek için konik kesitleri kullanmýþtýr.1

Kendinden önceki matematikçiler, yeni geometrik þekil modellemeleriyle ilgili özel problemler üzerine yoðunlaþmýþlardý. Oysa Ýbn-i Heysem, geometrik þekillerin, konik eðrilerinin arakesitleri yardýmýyla sistematik olarak kurulabileceðini göstermiþtir. Ayrýca, bu eðrilerin, noktalar halinde inþa edilebileceði ve sürekli olarak çizilebileceðini ortaya koymuþtur. Ýbn-i Heysem "nokta tabanlý geometrik transformasyon***" üzerine yaptýðý çalýþmalarýyla, sürekli hareket kavramýnýn geometriye girmesine vesile olmuþ, ardýndan, ilk defa geometriye dayalý bir uzay kavramýný geliþtirmiþtir.1

Yukarýdaki çalýþmalar tarihçiler tarafýndan, haksýz olarak Ýbn-i Heysem'in 17. yüzyýldaki haleflerine atfedilmiþtir. Ayrýca, 
Ýbn-i Heysem’in görüntü ve ýþýk teorileri ihtiva eden optik çalýþmalarý, 17. yüzyýldaki ilerlemelere ýþýk tutnasu açýsýndan, onun bilime en önemli katkýlarýndandýr. Ýbn-i Heysem’in geometri ve sayý teorisine kattýðý zenginlik, Arþimet’in tesiri altýnda devam edegelen yaklaþýmlarýn çok ötesine geçmiþtir. 

onun optik üzerine çalýþmalarý, optik teriminin anlamýný deðiþtirmiþ ve bu alanda deneyi, "ispat normu" olarak belirlemiþtir. Onun optik sýnýflamasýnýn getirdiði ilmî zihniyet deðiþmesi, iki alanda kendini gösterir: Birincisi, bir görüntü teorisi ve bununla baðlantýlý göz fizyolojisi ve idrâk psikolojisi; ikincisi, geometrik ve optik fiziðe ait bir ýþýk teorisidir.

Bir cismin görülmesinde gözden çýkan ýþýnlarýn iþ gördüðünü iddia edenler ile cisimlerden gelen ýþýnlarýn asýl sebep olduðunu savunanlar arasýndaki doktrinler geçmiþ dönemlerde rekabet etmiþtir. Ýbn-i Heysem, bunlarýn yerine, görünür nesnenin her noktasýndan çýkan ýþýnlarýn, göze doðru yayýldýðýný iddia etmiþtir. Böyle olunca, göz görünüþte sadece bir optik sisteme göre çalýþacak þekilde yaratýlan hususi bir organ olmaktadýr. Ýbn-i Heysem, daha sonra, bütün noktalardan gelen ýþýnlarýn yardýmýyla görüntünün göz tarafýndan nasýl algýlandýðýný açýklamýþtýr.

Onun optik teorileri, deneylerle ortaya koyduðu temel prensiplere dayanýr. Deneylerini, kendi tasarlayýp yaptýðý bir alet ile gerçekleþtirmiþtir. Bu deneylere dayanarak Ýbn-i Heysem, bir camera obscura’yý (karanlýk oda) optik çalýþmalara sokan ilk kiþidir. Ýbn-i Heysem ayrýca astronomik mânâda ýþýðýn kürelerden geçerken sapmasýný keþfetmiþ ve Ay ýþýðý için doðru açýklamayý yapmýþtýr. Ýbn-i Heysem'den beri ampirik metot ve ortaya atýlan hipotezlerin deneyle test edilmesi genel bir araþtýrma pratiði olarak deðil, ayný zamanda ispat normu olarak görülmüþtür.



Dipnotlar
1 Roshdi Rashed, Les Mathématiques infinitésimales du IXe au XIe siècle, 4 vols. (al-Furqan Islamic Heritage Foundation, London, 1993 to 2002).
2 M. Nazif, Al-Hasan Ýbn-i al-Haytham, Buhuthuhu wa kushufuhu al-basariyya, 2 vols. (Nuri Press, Cairo, 1942 to 1943).
3 Roshdi Rashed, Ed., Encyclopedia of the History of Arabic Science, 3 vols. (Routledge, London/New, 1996).
4 Sabra, The Optics of Ibn al-Haytham: Books I-III on Direct Vision (Warburg Institute, London, 1989).

* Eski devirlerde, çukur aynalarýn ýþýðý toplama özelliðinden yararlanarak ateþ elde edilmekteydi. Bu metot, dev aynalar yardýmýyla düþman gemilerinin yakýlmasý gibi askerî maksatla da kullanýlmaktaydý.

** Konik kesitler; elips, hiperbol ve parabolü ihtiva etmektedir.

***Bu cümle ve bir önceki cümlede geçen “pointwise” kelimesini, “nokta tabanlý” olarak çevirmeyi uygun buldum. Prof. Rashed ile e-posta yazýþmamda, “nokta tabanlý geometrik transformasyon” ile modern matematikte kullanýlan afin transformasyonu yani bir uzaydaki herhangi bir noktayý yine ayný uzayda bir veya birkaç noktayla eþleþtirme þeklindeki haritalamayý kasdettiðini belirtti. Teknik olarak þunu da ekleyelim ki, afin transformasyonda, baþlangýçta ayný doðru üzerinde yeralan noktalar transformasyon sonrasý da ayný doðru üzerinde yer alýr ayrýca doðrunun orta noktasý deðiþme’den kalýr.
Bir  çiçekte gördügüm gülüþüne hasret bir ömür....
Bakýþlarýnýn  sýzlattigi yüregime gömdüðüm
Ömrüm sana  özlem dolu sözler göndersede sana yalnýz sana özel  sözlerin anlamlarýyla hitap etmeyi  bir ömre  bedel isterdim....